Rastović: Sretenje iz 1804. i 1835. dva najznačajnija događaja u modernoj istoriji Srbije

Istoričar Aleksandar Rastović izjavio je da su dva najznačajnija događaja u modernoj istoriji Srbije i srpskog naroda Sretenje iz 1804. i iz 1835. godine, navodeći da označavaju početak borbe srpskog naroda za povratak državnosti, ali i izgradnju moderne srpske države.

„To Sretenje iz 1804. godine je značajno, jer je srpski narod krenuo u borbu za povratak davno izgubljene državnosti. Sa druge strane, Sretenje iz 1835. godine je značajno po donošenju prvog, jednog od najslobodumnijih ustava, Sretenjskog ustava. Označilo je uvođenje ustavnosti i zakonitosti u Srbiji s jedne strane, a s druge strane i izgradnju moderne srpske države i društva”, naveo je Rastović za Tanjug.

Na pitanje da li je zbor u Orašcu dao vetar u leđa počecima formiranja moderne države, Rastović navodi da je odlukama ustaničkih starešina za vođu Prvog srpskog ustanka izabran Karađorđe Petrovića, koji je smatrao da se borba srpskog naroda protiv osmanskog carstva može izvršiti vojnim putem, odnosno oružijem.

„I to je razlika u odnosu na vođu Drugog srpskog ustanka iz 1815. godine kneza Miloša Obrenovića, koji je pored tih vojnih operacija, odnosno vojne koncepcije u rešavanju srpskog i nacionalnog pitanja, smatrao da se ono može takođe vrlo uspešno rešiti putem pregovora, razgovora i diplomatije, što se pokazalo od presudnog značaja i važnosti”, rekao je Rastović.

Za samo nekoliko godina nakon dizanja Prvog srpskog ustanka, dodaje, Miloš Obrenović je 1815. godine uspeo da izdejstvuje vrlo važnu autonomiju za Srbiju u tom trenutku, odnosno unutrašnju samoupravu. Kako je objasnio, autonomija je podrazumevala da Srbi sami skupljaju poreze za osmansku vlast, a utvrđena je i tačna suma od dva miliona 300 hiljada zlatnih groša koja će se isporučivati Porti, i bilo je onemogućeno da turske vojne posade ulaze u srpska sela, što je često bio i izvor sukoba između lokalnog stanovništva.

„To je bio veliki napredak u odnosu na one ciljeve revolucije koje su postavljene 1804. godine ovim zborom u Orašcu, a zatim delimično je revidiran nakon, kao što sam rekao, veličanstvene pobede i oslobođenja Beograda od strane srpskih ustavnika 1806. godine”, rekao je Rastović.

 On je naveo da se u okviru srpske revolucije i sretenjskih događaja, izdvajaju dve faze - vojna faza koja se praktično poklapa sa Prvim srpskim ustankom, sve do njegovog ugušenja 1813. godine, i ova vojno-diplomatska faza u razvoju ustanka koja započinje tim vojnim operacijama i uspesima srpskih ustanika na početku Drugog srpskog ustanka 1815. godine.

 Dodao je da se nakon nekoliko meseci tih vojnih operacija i uspeha srpskih ustanika kod Ljubića, pobede kod Požarevca završio vojni deo i akcenat se stavio na pregovore. Govoreći o značaju Sretenjskog ustava, Rastović je rekao da je taj ustav bio značajan i za Srbiju ali i za šire okruženje, balkansko i evropsko. „Zato što je to bio jedan od najslobodumnijih i najliberalnijih ustava koji je donet u tadašnjoj Evropi. Zamislite, u jeku feudalnih država i apsolutističkih država koje su prevladavale u Evropi, jedna mala, polunezavisna država, odnosno autonomna Kneževina Srbija je donela tako važan i slobodouman Ustav koji je podrazumevao podelu vlasti na zakonodavnu, izvršnu i sudsku, koji je podrazumevao ukidanje ropstva i feudalizma, koji je podrazumevao nezavisnost sudstva, široka građanska politička prava, slobodu štampe”, naveo je istoričar.

Kako je ocenio, takav ustav bio je nezamisliv u tadašnjoj Evropi, a posebno na Balkanu. „Tako da je Srbija bila svojvrstan svetionik, odnosno lučonoša, tih građanskih prava i sloboda, da bi se to naravno kasnije proširilo i kulminiralo čuvenom revolucijom naroda 1848. godine, kada su zbačeni ti feudalni, apsolutistički režimi u Evropi”, istakao je Rastović.

Prema njegovim rečima, Sretenjski ustav bio je na snazi tek nepuna dva meseca, ali je bio značajan za Evropu, jer je Srbija postala primer slobode građanskih i političkih prava.

„Tim Sretenjskim ustavom utrt put i zakonitosti i ustavnosti u Srbiji i udareni su temelji moderne srpske države. Podsetiću da je te iste godine, 1835. Srbija je dobila svoje pozorište, odnosno teatar, zatim nekoliko godina kasnije, 1838. godine, ustanovljen je licej kao preteča velike škole i univerziteta, zatim je donet građanski zakonik, što je takođe bio kuriozitet u tadašnjoj Evropi, ustanovljeno je društvo srpske slovesnosti 1841. godine kao preteča Srpskog učenog društva i Srpske kraljevske akademije”, rekao je Rastović.

On je rekao da je tvorac tog ustava bio jedan od tada najobrazovanijih Srba u službi Kneza Miloša Obrenovića, bio je to Dimitrije Davidović, koji je bio svestrana ličnost koja je za samo nekoliko dana napravila nacrt Ustava, koju su zatim narodni predstavnici izglasali na Skupštini u Kragujevcu na Sretenje 1835. godine.

 „I Davidović je u taj Ustav ugradio neke od najslobodumnih ideja iz francuske građanske revolucije, kao što su široka građanska politička prava i slobode. Zatim je ugradio delove belgijskog Ustava, ali i američke ustavne povelje”, naveo je.

Pozivajući se na sve te dobre tradicije evropske i svetske ustavnosti i zakonodavstva, dodaje Rastović, Davidović je udario temelje jednog modernog ustava koji će biti inspiracija i za buduće ustavotvorce. „Sretenjski ustav je između ostalog inaugurisao neke od najvažnijih sloboda u građanskom smislu, u političkom smislu, omogućio jednakost, svojinu, zakonodavnost, podelu vlasti”, istakao je Rastović. Dodao je da podela vlasti na zakonodavnu, izvršnu i sudsku vlast nije bila u tadašnjoj Evropi, jer su vladali strogi feudalni apsolutistički odnosi gde ustav i zakon nisu bili neka jača strana tadašnjih evropskih vladara i tadašnjih političkih elita.