Kraljeva crkva manastira Studenica

Iz doline reke Ibar, kod naselja Ušće, odvaja se asfaltni put dugačak 11 kilometara do manastira Studenica, objekta sa liste svetske kulturne baštine čovečanstva, koji je od Raške udaljen 44 kilometra, a od Kraljeva 57. Posle blagog uspona i savladavanja nekoliko krivina, stiže se na prostrani parking kraj manastira Studenica, zadužbine Stefana Nemanje, koji je u prostranom kompleksu između 1183. i 1196. godine sagradio crkvu posvećenu Bogorodici.

Crkva Stefana Nemanje ubraja se u najznačajnije i najlepše sakralne objekte na širim prostranstvima. Ktitor manastira počiva u svojoj zadužbini, kao Simeon Mirotočivi, kraj čijeg sarkofaga brojni posetioci Studenice, posebno učenici na školskim ekskurzijama, stoje u dostojanstvenom miru, naglašenog pijeteta za sve što je za sve nas učinio značajni predak. Manastirski kompleks Studenice u prošlosti je imao 13 crkava i odgovarajuće konake, o čemu svedoče ostaci temelja u prostranom dvorištu kružnog oblika s negovanim zelenilom. Danas se ovde, pored trpezarije Svetog Save, visoke ulazne kule, spomenika prvoj bolnici, riznice, prodavnice suvenira, starih i novih konaka, Bogorodičine crkve, nalaze i priprata kralja Radoslava, unuka Stefana Nemanje, Crkva Svetog Nikole (Nikoljača) i Crkva Svetog Joakima i Ane, poznata kao Kraljeva crkva, Crkva kralja Milutina. Vremenom je postala poznatija po ktitoru, nego po patronu.

Srpski kralj Stefan Uroš Drugi Milutin, koji je vladao Srbijom od 1282. do 1321. godine, bio je sin Stefana Uroša i kraljice Jelene Anžujske, osvedočeni državnik i ktitor desetine crkava, ne samo Srbiji i na Balkanskom poluostrvu, već i u udaljenim zemljama. Svojom crkvom u istorijski i umetnički veoma značajnu celinu Studenice, uneo je graditeljsko delo koje na pravi način odslikava svog ktitora i značajnu epohu srpske sakralne arhitekture i umetnosti freskoslikarstva. Na sebi svojstven način hteo je da tu u Studenici bude blizak svojim korenima, svojim Nemanjićima. Danas pripada Eparhiji žičkoj Srpske pravoslavne crkve i spada u najposećenije sakralne objekte Srbije. Kompleks Studenice je 1986. godine upisan u Uneskovu listu svetske baštine.

Kraljeva crkva, prema zapisu iznad krovnog venca apside, sagrađena je 1313–1314. godine. Ima oblik sažetog krsta, s kupolom koja je spolja osmougaona, a unutra kružna. Kupola se diže iznad naosa. Majstorski izvedeno delo ima izdužene prozorske okvire na bočnim stranama. Srazmerno objektu, Kraljeva crkva ima veliki portal i tri bifore. Crkva je skromnih dimenzija. Dugačka je 4,4, široka 4,2 i visoka 11 metara. Pretpostavlja se da je oslikana odmah po završetku zidarskih radova. Freske su dobro očuvane, harmonično raspoređene na sva četiri zida, od poda do kupole. Smirene su i svečane, umetnički visoko vredne, sadržajno, poukama i porukama višeznačajne. Odražavaju svu lepotu i važnost vizantijskog, paleološkog, freskoslikarstva vremena kada su nastale. Posetioce podstiču na razmišljanje o hrišćanstvu, vasioni, zemlji, nebu, vaskrsenju, ktitoru, Nemanjićima, imaginaciji i stvarnosti.

Ktitorski portreti kralja Milutina i njegove žene Simonide, Svetog Save i Svetog Stefana Nemanje (Simeona Mirotočivog), ubrajaju se u najlepše srednjovekovne freskoportrete. Veliku vrednost imaju i freskopredstave Hristovi preci, Pričešće apostola, Rođenje Bogorodice, Vavedenje, Uspenje, Uspenje Bogorodice, Hristovo rođenje, Adam i pravednici, anđeli, đakoni, proroci, nebeska liturgija i druge freske, koje lepotom i značajem još nisu dostignute i prestignute.

Sasvim je sigurno da su crkvu moćnog srpskog kralja Milutina projektovali i gradili iskusni i vešti srednjovekovni majstori. Naglasili su centralni deo hrama visokom kupolom, na čijem je vrhu metalni krst. Nad belom fasadom crveno obojena kupola izrasta u svoj svojoj lepoti. Akademik, istoričar arhitekture Vojislav Korać (1924–2010), jedan od najboljih poznavalaca srpske srednjovekovne arhitekture, zabeležio je i sledeće: „Kraljeva crkva, mogla bi da bude kupola s kockastim postoljem skinuta s jednog od zrelih dela kralja Milutina i jako uvećana. U očima savremenika ona je morala da bude slika idealne crkve, i to vizantijske kupolne crkve, u kojoj su detalji samo funkcija celine. Ona je, po svoj prilici, plod starog shvatanja obnovljenog krajem 13. veka ili početkom 14. veka, po kome je kupolna crkva simbolična slika univerzuma. Kupola, sfera pokriva čvrsto organizovan prostor. Oblici prate njegovu strukturu, a geometrija oblika mekog je crteža, vođenog slobodnom rukom. U odnosima apsolutne vrednosti mere imaju drugostepeni značaj, pa ni ukupna veličina građevine nije njeno najvažnije obeležje. Kraljeva crkva je antologijski spomenik jednog naročitog niza. U njega bi ušlo po jedno delo iz svake velike epohe evropske arhitekture.”

Stevan M. Stanković,

Beograd