Usponi i padovi Niške Banje

Prilog Tome Todorovića „Turistička zvona za uzbunu”, objavljen 10. februara u listu „Politika”, vratio me je na razmišljanje o Niškoj Banji, čiji razvoj pratim od asistentskih dana, radeći na Geografskom fakultetu Univerziteta u Beogradu. Pre 44 godine napisao sam, a „Turistička štampa” objavila, vodič o Niškoj Banji na srpskom i engleskom jeziku. U njemu, kao i u drugim svojim radovima, posebno u monografijama „Biseri Srbije”, „Banje Srbije” i udžbenicima iz domena turističke geografije, uvek sam se vraćao banji pod Koritnjakom, krajnjim zapadnim ogrankom Suve planine, nedaleko od Niša, jer je svojevremeno, zajedno s Vrnjačkom Banjom i Sokobanjom, nosila banjski turistički promet u Srbiji i bila uzor zdravstveno-lečilišnog i rehabilitacionog turizma, odmora i razonode. I dok su se prve dve izborile s poteškoćama različitih vrsta i postižu uzlaznu liniju broja posetilaca i noćenja, Niška Banja višestruko zaostaje.

Broj turista i njihovih noćenja jedan je od osnovnih pokazatelja uspešnosti poslovanja turističkih centara, samim tim i naših banja. Iz bogate literature o Niškoj Banji zna se da je bila veoma privlačna, kako za vreme Rimljana, tako i za vreme Turaka, ali i posle sticanja nezavisnosti Srbije, kada su u njoj građene vile, kad je u pesmama opevana, a gosti pristizali s različitih strana. Banja je živela tokom cele godine, a tramvaj redovno saobraćao od Niša do Banje, na opšte zadovoljstvo Nišlija i banjskih gostiju. Kad je u naše vreme dobila modernu medicinsku ustanovu – Institut za prevenciju, lečenje i rehabilitaciju reumatičnih i srčanih bolesnika, koji je 1980. godine imao 415 zaposlenih i ponosio se hotelom-stacionarom „Radon”, beleženi su znatni uspesi. Na to najbolje ukazuju podaci saveznog, odnosno, Republičkog zavoda za statistiku, koje sam pažljivo analizirao i koristio.

Godine 1960. banju je posetilo 24.545 turista i ostvarilo 214.577 noćenja. Pet godina kasnije u banji je bio 26.061 posetilac, uz 241.241 noćenje. Broj turista 1970. bio je 39.968 (308.809 noćenja), 1975. godine 38.600 (428.000), 1980. godine 33.532 (458.183), 1985. godine 34.123 (443.969), 1990. godine 36.145 (271.695), 1995. godine 31.700 (208.000), 2000. godine 47.600 (421.000), 2005. godine 27.425 (151.874), 2010. godine 21.049 (212.034), 2015. godine 4.747 (34.406), 2020. godine 1.377 (4.857), 2023. godine 6.967 (36.715).

U doba uspona, Niška Banja je imala 2.420 ležaja namenjenih turistima, što je u odnosu na broj ležaja iz 2022. godine (samo 434), gotovo 2.000 manje. Naravno, takvom smeštajnom ponudom nije moguće ostvariti veći promet turista, koji je, na primer, 2020. godine bio za 5.888 manji nego 1938. godine, ili za 38.591 manji nego 1970. Ako je 2105. broj turista (4.747), bio gotovo isti s njihovim brojem 1936. godine (4.472), potrebna je detaljna analiza uzroka i posledica takvog stanja. Pokazatelji broja ostvarenih noćenja, čini se, još su ilustrativniji. Godine 2020. ostvareno je 4.857 noćenja, a 1980. godine 458.000, što je teško razumeti i opravdati.

Ostaci rimskih termi i turskog kupatila u Niškoj Banji svedoci su burne prošlosti ovog lečilišta i odmarališta. Istorija je ovde dugotrajna i događajima ispunjena. Niška Banja kao jedna od opština grada Niša, čini se, sama nije u stanju da uradi mnogo na zaustavljanju sunovrata Niške Banje. Ko će joj i kada vratiti nekadašnji značaj, teško je predvideti. Jedan hotel je goreo. U drugom je, čini se, bilo pucnjave, oko privatizacije. Društvena zajednica ne sme dozvoliti da dođe u situaciju da kaže – bila jednom jedna banja. Ne sme dozvoliti da prirodom dati lekoviti faktori, termomineralna voda i blago radioaktivni peloid, ostaju neiskorišćeni. Ne smeju se zaboraviti istraživanja univerzitetskog profesora Sime M. Milojevića (1894–1969), koji je utvrdio uzroke povremenog mešanja kišnice s vodom termomineralnih izvora, tehničko rešenje ovog problema koje je izveo građevinski inženjer, akademik Miladin Pećinar (1893–1973) i znameniti banjski lekari, profesori univerziteta dr Dimitrije Mihajlović i dr Ljubomir Hadži-Pešić, kao i njihovi vrsni naslednici.

Stevan M. Stanković,

Beograd