Izbeglička kolona od Knina do Kosmeta

Sutra se navršava trideset godina otkad su oružane snage Republike Hrvatske, uz odobrenje SAD i podršku NATO-a, u sadejstvu sa snagama Hrvatskog veća odbrane i Armije BiH, izvršile agresiju pod kodnim nazivom „Oluja” na Srpsku autonomnu oblast Krajina (severnu Dalmaciju, Liku, Kordun i Baniju), u sastavu tadašnje Republike Srpske Krajine (RSK). Agresija je izvršena uprkos činjenicama da je ta oblast bila pod zaštitom Unprofora (sektori „Jug” i „Sever”) i da su dan ranije predstavnici RSK u Ženevi i Beogradu prihvatili predlog međunarodne zajednice o mirnom rešenju sukoba.

Protiv krajiških Srba s oko 230.000 žitelja i oko 30.000 vojnika neprijatelj je angažovao oko 200.000 vojnika, od kojih je direktno u operaciji učestvovalo 138.500 pripadnika hrvatske vojske i policije i hrvatskog veća odbrane iz Herceg Bosne. Ako se tome dodaju snage Armije BiH i NATO, agresora je bilo više nego stanovnika u SAO Krajini, a razmera vojnika bila je najmanje sedam prema jedan u korist agresora. Za nekoliko dana neravnopravne borbe slomljen je otpor Srpske vojske Krajine (SVK).

Narod SAO Krajine, njih više od 220.000, poučen „istorijskim iskustvom”, kreće u dotad najveću srpsku „seobu” na istok prema braći po veri i naciji. Veliki Krajiški egzodus, kako su to nazvali hroničari, bila je to najduža izbeglička kolona od završetka Drugog svetskog rata na prostoru Evrope, koja se protezala od Knina do Beograda, sa krakovima prema Prištini i Subotici. A u koloni, po avgustovskim vrućinama, cele porodice u traktorima, kamionima, frezama, privatnim automobilima, konjskim zapregama... Bilo je i pešaka koji su gonili ovce, koze, goveda... Narod se, poučeni iskustvima iz Drugog svetskog rata i agresijama iz devedesetih koje su prethodile ovoj avgustovskoj, ne želeći bliske susrete sa hrvatskom vojskom, samoinicijativno pokrenuo.

Bio sam deo te kolone, koju sam jedan deo puta, od Petrovca do Banjaluke, i predvodio, pa iz prve ruke svih proteklih 30 godina svedočim i zapisujem sudbine ljudi koji bez ičije naredbe napustiše svoja vekovna ognjišta. I još nisam našao odgovore na mnoga pitanja, a jedno od njih je šta čoveka natera da napusti dom i sve šta su i on i generacije pre njega stvarale i sticale i krene u neizvesnost.

Jedan krajiški general, pomoćnik komadanta SVK za pozadinu, u čijoj nadležnosti su i evakuacije stanovništva, svedoči da bi mu bilo potrebno najmanje mesec dana da pripremi evakuaciju tolikog broja ljudi i sa tolikog prostora. A narod je to odradio u svega nekoliko dana. Verzija koju lansira hrvatska strana da je brzi odlazak stanovništva rezultat nekakvog ranijeg uvežbavanja je prazna priča. Strah je bio i okidač i pokretač odlaska. Strah od bliskih susreta sa neprijateljskom vojskom. Strah od mogućih ritualnih mučenja, silovanja i ubistava članova njegove porodice, pred njegovim očima.

Nažalost, ne odoše svi. Neko nije mogao, neko nije hteo da napusti kuću i imanje, a neki su poverovali i Tuđmanovim pozivima da se onima koji nisu okrvavili ruke neće ništa desiti. Ostadoše i prevariše se. Ubijali su ih u kućama, u dvorištima, na putevima, po poljima, u školama... Ubijali su ih u Varivodama, Gošiću, Gruborima, Oćestovu, Kijanima, Poljicima, Doljanima, Donjem Skradu, Šašu, Luščanima, Dvoru... Ubijali su ih i do Une i preko Une duboko u drugoj državi. Ispaljivali su rakete iz „migova” na decu i starce i na Petrovačkoj i na Prijedorskoj cesti i hvalili se, besramno lažući, da su izvršili zadatak uništivši jedan tenk i jedno neidentifikovano vojno vozilo.

„Veritas” je do sada popisao imena 1.903 poginula i nestala Srbina iz ove akcije i posle nje, od čega 1.247 civila, od kojih su oko tri četvrtine bili stariji od 60 godina. Među žrtvama su 564  žene, četiri petine njih bile su starije od 60 godina. Od ukupnog broja žrtava do sada je rasvetljena sudbina 1.284 lica, dok se na evidenciji nestalih vodi još 619 osoba, od čega 469 civila, među kojima 240 žena.

Oko 1.500 pripadnika SVK preživelo je zarobljavanje. Mnogi od njih su osuđeni na dugogodišnje kazne zatvora, zbog krivičnih dela ratnog zločina. Oko 3.200 starih i nemoćnih, koji nisu hteli ili nisu mogli napustiti ognjišta, na silu su internirani u logore za civile. Krajina je opustošena, opljačkana pa porušena i zapaljena. Nisu bili pošteđeni ni crkveni, kulturni, istorijski srpski, kao ni antifašistički spomenici.

Iako je bilo očigledno da je hrvatska vlast preduzela ovu agresiju zbog optiranja teritorije bez srpske većine koja je na njemu živela, Savet bezbednosti UN, osim „snažne osude hrvatske vojne ofanzive velikih razmera”, nije doneo, ni ovoga puta, bilo kakve kaznene mere protiv agresora.

Američki ambasador u Hrvatskoj iz vremena „Oluje” Piter Galbrajt četvrt veka kasnije obelodanjuje da je on lično, zbog procene da se Srbi iz Republike Srpske i RSK spremaju da napadnu zaštićenu enklavu „Bihaćki džep”, pre sastanka u Ženevi, Hrvatima dao „zeleno svetlo” za napad na SAO Krajinu, pa su tako Amerikanci, birajući između dve zone pod zaštitom UN-a, kao „manje zlo”, žrtvovali Srbe u Krajini zarad muslimana u Bihaću. 

Za zločine nad Srbima u „Oluji” sudilo se trojici hrvatskih generala pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju. Pretresno veće je jednoglasno zaključilo da su dvojica od trojice optuženih generala, Ante Gotovina i Mladen Markač, bili učesnici udruženog zločinačkog poduhvata, čija je zajednička svrha bila trajno uklanjanje srpskih civila iz Krajine silom ili pretnjom silom, i osudilo ih na dugogodišnje kazne zatvora. Ali, Žalbeno veće je tesnom većinom, sa tri prema dva, preinačilo prvostepenu presudu i oslobodilo optužene generale po svim tačkama optužbe. Sudija istog suda Danac Harhof svojim „pismom prijateljima i saradnicima” žestoko je napao američkog sudiju Teodora Merona, predsednika suda i predsednika Žalbenog veća u ovom predmetu, optužujući ga da je izvršio „masivni pritisak na ostarelog turskog sudiju” Mehmeta Gineja, da u poslednjem trenutku promeni mišljenje i pridruži se tesnoj većini koja je izglasala oslobađajuću presudu hrvatskim generalima.

Hrvatski sudovi su, od desetak do sada procesuiranih pripadnika sopstvenih oružanih snaga za ratne zločine nad Srbima iz vremena „Oluje”, pravosnažno osudili etničkog Albanca Božu Bačelića alijas Redžu Đinđića za ubistvo dvoje starčadi u Prukljanu i zarobljenog srpskog vojnika u Kistanjama, i etničkog Srbina Rajka Kričkovića za ubistvo tročlane porodice u Kijanima kod Gračaca.

I sud BiH osudio je jednog pripadnika Armije BiH Šefika Alića za ratni zločin nad četvoricom pripadnika SVK, koje je po zarobljavanju na Suvoj međi kod Dvora na Uni, uz njegovu saglasnost, ubio mudžahedin iz sastava iste jedinice.

Krivično vanpretresno veće Odeljenja za ratne zločine Višeg suda u Beogradu 3. juna 2022. godine potvrdilo je optužnicu Tužilaštva za ratne zločine zbog granatiranja izbegličke kolone krajiških Srba 7. i 8. avgusta 1995. na Petrovačkoj i Prijedorskoj cesti, podignute protiv četvorice visokih hrvatskih oficira i pilota zbog izvršenja krivičnog dela ratnog zločina protiv civilnog stanovništva u saizvršilaštvu. Nakon dvogodišnjeg „pingponga” između vanpretresnog i pretresnog veća u vezi sa suđenjem u odsustvu, tek 6. avgusta 2024. vanpretresno veće, na osnovu istog činjeničnog supstrata, donosi rešenje kojim je usvojen predlog tužilaštva da se optuženima sudi u odsustvu. To je potvrđeno i odlukom Apelacionog suda u Beogradu od 25. decembra 2024, kada su se i stekli uslovi za nesmetano vođenje postupka. U toku ove godine održana su tri ročišta za glavni pretres, na kojima je svedočilo sedam svedoka, a nastavak sledi na jesen.

Međunarodni sud pravde u presudi iz februara 2015. operaciju „Oluja” okvalifikovao je kao akciju etničkog čišćenja – Hrvati su hteli srpsku teritoriju bez Srba očekujući da oni sami odu, a ne da ih „unište u celosti ili delimično”. A da bi ih naterali da napuste svoja vekovna ognjišta, granatirali su njihove gradove i izbegličke kolone, ubijali i fizički i psihički zlostavljali zaostale civile i vojnike i sprečavali im povratak, ali ni to sve skupa, zbog nepostojanja genocidne namere, po oceni suda, nije doseglo nivo genocida.

Pomenutim presudama sudova UN-a, oportunizmom nacionalnih pravosuđa i ignorancijom međunarodne zajednice hrvatskom društvu širom su otvorena vrata procesima istorijskog revizionizma, negacionizma počinjenih zločina i rehabilitaciji ustaštva, što je kulminiralo julskim koncertom proustaškog pevača Marka Perkovića Tompsona na zagrebačkom hipodromu pred pola miliona posetilaca. Među njima je bilo dve trećine mlađih od 30 godina i visokih državnih dužnosnika, mnogi sa ustaškim i nacističkim obeležjima, od kojih je veći deo učestvovao u uzvikivanju ustaškog pozdrava „za dom spremni”, pod kojim su u Drugom svetskom ratu stradali mnogi Srbi, Jevreji i Romi, i koji je početkom devedesetih, zbog straha od recidiva, naterao krajiške Srbe na pobunu, što je i bio uvod u raspad SFRJ i krvavi građanski rat.

Vrhunac cinizma hrvatske države je slavljenje „Oluje” kao dvostrukog državnog praznika, Dana pobede i domovinske zahvalnosti i Dana hrvatskih branitelja, događaja u kojem su proterali više od 220.000 svojih državljana i pobili bezmalo 2.000 ljudi, među kojima najviše starih, nemoćnih i žena, koji je na tridesetu godišnjicu uveličan i dosad neviđenim „mimohodom”, „mimoplovom” i „mimozrakom”.

Da je oboleli sudija Ahmet Kinej održao reč i glasao po savesti u Žalbenom veću MKSJ, presuda hrvatskim generalima Gotovini i Markaču bila bi osuđujuća. Time bi i cela operacija „Oluja” kojom su komandovali bila zločinačka, kako je Srbi i doživljavaju, a ne pobednička, čista i bezgrešna, kako je Hrvati tretiraju i slave.

Trideset godina posle, hrvatska država donosi zakon o grobljima koji im omogućava da potpuno legalno očiste svoju državu i od mrtvih Srba. Trideset godina kasnije hrvatski sudovi i dalje nesmanjenim intenzitetom procesuiraju i hapse krajiške Srbe po celom svetu za navodne ratne zločine, potvrđujući tako zvanični državni narativ da su Srbi agresori i okupatori svojih vekovnih ognjišta. Trideset godina posle još uvek više Srba beži iz Hrvatske nego što ih se u nju iz izbeglištva vraća.

Sa ove vremenske distance, Hrvati mogu biti zadovoljni jer su ostvarili državni projekat s početka devedesetih da će srpsko pitanje kao remetilački faktor biti rešeno za sva vremena kada udeo Srba u ukupnoj populaciji padne ispod tri procenta. Na zadnjem popisu stanovništva od pre četiri godine bilo ih je tek 3,2 procenta, a sada su izvesno, s obzirom na dalja iseljavanja i biološke odlaske prevladavajuće starije populacije, ispod tri procenta.

Ono što nije uspelo Paveliću četrdesitih, uspelo je Tuđmanu i njegovim naslednicima krajem 20. i početkom 21. prvog veka.

*Predsednik Dokumentaciono-informativnog centra „Veritas”