Manastir Manasija, sedište Resavske prepisivačke škole

Kada učenici i turisti krenu na ekskurziju Velikim Pomoravljem i Resavom znači da žele da upoznaju okosnicu važnih srpskih, balkanskih i evropskih saobraćajnica, prostor burnih istorijskih događaja, reku Veliku Moravu, koja Srbiji daje posebno obeležje. U nauci i književnosti Srbije Velika Morava je predstavljena kao Volga u Rusiji i Misisipi u Americi, jer joj je ceo tok i gotovo ceo prostrani sliv u Srbiji.

Kod sela Markovac, uz auto-put Beograd–Niš, nalazi se poznati motel „Stari hrast”. Nedaleko od njega, mostom preko Velike Morave, stiže se u Svilajnac, opštinsko središte prepoznatljivo po Prirodnjačkom muzeju i spomenicima Stevanu Sinđeliću i Mari Resavkinji. Nešto dalje je varošica Despotovac, kraj koje se nalazi banja s lekovitom termomineralnom vodom, temperature 28 stepeni. Odavde je moguće ići u razgledanje Resavske pećine.

Dva kilometra severoistočno od Despotovca, naselja pored reke Resave, nalazi se manastir Manasija, koji je do 18. veka bio poznat pod nazivom Resava. Manastirska crkva posvećena je Svetoj Trojici i zajedno s moćnim bedemima, 11 visokih kamenih kula i velikom trpezarijom, tzv. školom, potiče iz 1407–1408. godine. Kompleks dopunjuje savremeni konak. Manastirska crkva je zadužbina srpskog despota Stefana Lazarevića (1377–1427), sina kneza Lazara i kneginje Milice. Po majčinoj liniji je iz roda znamenitih Nemanjića. Kao dečak gledao je zidanje jedne crkve i izjavio da će sazidati lepšu i veću. Svoje obećanje je ispunio. Darivao nam je veličanstven spomenik – manastir Manasiju.

Crkva manastira Manasija sazidana je od kamena i ukrašena pilastrima, arkadama, stubićima, kolonadama, prozorima prelomljenog gotskog luka, bareljefnim ornamentima, tipičnim za sakralne objekte moravske škole crkvenog graditeljstva. Crkva ima oblik pravougaonika s upisanim krstom. Najviši deo crkve je dvanaestostrano kube, uz koje se na uglovima, ka nebu, dižu četiri osmougaona kubeta. Pod crkvene priprate je od crvenih, žućkastih, belih i zelenih pločica složenih u obliku krsta, na čijim se presecima obrazuje dekorativna rozeta, jedinstvena te vrste kod nas. Freske sa likovima gracioznih pokreta i snenih izraza izvedene su u harmoniji pozlate i plavog azura. Dobri poznavaoci freskoslikarstva zabeležili su da se po lepoti mogu upoređivati samo s onima koje su naslikali Teofan Grk i Andrej Rubljov. Živopis Manasije, površine oko 2.000 kvadratnih metara, ubraja se u najbolja ostvarenja te vrste u Srbiji. Ističu se scene Hristovih čuda, Uspenje Bogorodice, sveti ratnici, svečana liturgija, ktitorska kompozicija despota Stefana i druge.

Manastir Manasija dugo je bio kulturno središte despotovine Srbije, prepoznatljiv po radionici za prepisivanje knjiga, koje su pisane i ispravljane po načelima koja je utvrdio Konstantin Filozof, gramatik, učitelj i pisac. On je 1423–1426. godine objavio znamenito delo „Skazanie o pismenima” (Reč o slovima), koje neki lingvisti tumače kao pravopis, četiri veka stariji od Vukovog. Knjige u Manasiji (Resavi) prepisivane su u onoliko primeraka koliko je bilo potrebno za svakodnevnu crkvenu službu. Najčešće su prepisivane knjige (ukupno devet) koje je morao imati svaki sveštenik. To su: Apostol, Jevanđelje, Liturgija. Triod, Nomokanon, Psaltir, Oktoih, Služba praznicima Gospodnjim i Otenija za pouku. Za knjige nastale u Resavskoj prepisivačkoj školi kaže se da su dobre, pouzdane, dobro urađene i da u njima nema grešaka u rečima, slogiju (slogu) i oksiju (akcentu). Pored crkvenih knjiga, prepisivana su i dela književne vrednosti.

Na temeljima Resavske škole manastira Manasija, umnog despota Stefana Lazarevića, koji je, pored ostalog, pisao pesme i bavio se književnošću, izrasla je kulturna manifestacija Dani srpskog preobraženja. Okruženi visokim bedemima, u manastirkom dvorištu, pored crkve ukrašene freskama, nedaleko od konaka, glumci tada, pored ostalih, kazuju i stihove pesme „Slovo ljubve”, despota Stefana Lazarevića, kojima on govori o mladima, prirodi i ljudima i poziva devojke i mladiće na istinsku ljubav. „Junoše i deve za ljubav prikladni, ljubav uzljubite, ali pravo i nezazorno da mladićstvo i devstvo ne povredite”, poručuje srpski despot, kao svojevrstan prethodnik renesanse. Poslušajmo ga, jer je on deo naše kulture, pismenosti i istorije, a istorija je učiteljica života.

Stevan M. Stanković,

Beograd