Tajne podzemnih čuvara Budimpešte

Specijalno za „Politiku”

Budimpešta – Dok hiljade turista iz čitavog sveta svakodnevno šetaju starim, romantičnim ulicama Budimpešte, fotografišući raskoš Budimskog dvorca i panoramu Pešte na koju se sa budimskih brda pruža jedinstven pogled, većina i ne sluti da se ispod njihovih nogu krije još jedan grad, tamniji, hladniji i daleko tiši od onog kojim hodaju.

 Mreža hodnika, pećina i tunela, koju stanovnici mađarske prestonice nazivaju Budimskim lavirintom, obavijena je slojevima istorije, legendi i ljudskih sudbina. Ova podzemna varoš je tokom vekova često služila kao sklonište, ali je bila i zatvor, bolnica, skrovište za kraljeve i razne begunce, logor za nepoželjne, a prema legendi, bio je i mesto zatočenja Vlada Cepeša, ozloglašenog Drakule. I sve to, ispod samih temelja Budimskog dvorca, simbola moći i istorije Mađarske.

Podzemne mreže tunela i dvorana nastale su delom prirodnim putem, jer su termalne vode kojima vekovima oblikuju budimska krečnjačka brda, svojim delovanjem stvorile niz pećina. Ali ljudska ruka ih je kroz istoriju proširivala, kopala dublje i povezivala ih u mrežu, namenjujući im praktične uloge.

Tokom srednjeg veka, pećine su služile i kao skladišta, hladnjače, pa i vinoteke. Zapisi iz 13. veka, spominju da su u vreme najezde Tatara, građani Budima koristili podzemne prostore kao skloništa.

Za vreme osmanske okupacije (1541–1686), tuneli su dodatno prošireni, a legenda kaže da su turski vojnici koristili pećine za čuvanje oružja i kao improvizovane zatvore za zarobljenike. I danas se mogu čuti priče o tome kako su neki zarobljenici, pre nego što su zauvek nestali, poslednji put viđeni kako ulaze na „crna vrata” u dvorištu budimske palate.

Najzagonetnija i svakako najpopularnija legenda vezana za Budimski lavirint jeste ona koja kaže da je upravo ovde bio zatočen Vlad Cepeš, vlaški knez poznat po brutalnim metodama kažnjavanja i čovek kojim je irski pisac Bram Stoker bio inspirisan kada je krajem 19. veka pisao svoj roman o Drakuli. Prema toj legendi, Vlad je, nakon što je pao u nemilost mađarskog kralja Matije Korvina, bačen u mračne hodnike ispod Budimskog dvora, gde je proveo više od jedne decenije.

Iako istoričari polemišu o tome da li je Cepeš bio utamničen baš tu, ili pak u Višegradu, na severu Mađarske, za lokalne vodiče i posetioce to nije ni važno, jer je priča živa, odiše misterijom i savršeno se uklapa u ambijent hladnih i vlažnih hodnika, prepunih paučine i čudnih senki.

U jednoj od prostorija lavirinta i danas se nalazi voštana figura Drakule koji sedi u tamnici, s lancima na nogama i pogledom koji kao da prati svakog posetioca. Turisti koji u pratnji vodiča obilaze to mesto, neretko tvrde kako osećaju neke „čudne mirise” ili da čuju „kucanje iz zidova pećine”, uvereni da „kamen pamti sve”.

Tokom Drugog svetskog rata, podzemlje Budima je dobilo novu ulogu i tada postaje ratna bolnica. U vreme opsade Budimpešte 1944–1945. godine, kada je grad bio pod neprekidnim bombardovanjem sovjetskih trupa, hiljade ljudi su potražile spas upravo u ovim hodnicima. Bolničari, lekari i civili radili su u praktično nemogućim uslovima, bez struje, sa veoma malo vode i lekova i ogromnim brojem ranjenika.

Tokom kasnijeg hladnog rata, sistem tunela je proširen i tajno pretvoren u nuklearni bunkerski centar, spreman da zaštiti državni vrh u slučaju atomskog napada. Tada je ovaj prostor bio opremljen filterima za vazduh i vodu, generatorima i zalihama hrane. To je razlog što je i danas samo manji deo ovog sistema otvoren za javnost, dok je ostatak zatvoren i ima status vojne tajne.

U dostupnom delu lavirinta, posetioci dobijaju sveću, kojom osvetljavaju sebi put kroz mrežu hodnika od kamena, dok se oko njih čuje šuštanje vode koja se sliva niz zidove pećina. Oni hrabriji mogu da se prijave za noćni obilazak, kada ih u podzemlju očekuju glumci i animatori, koji glume duhove, čuvare zatvora, pa i samog Drakulu.

Jedan posetilac iz Belgije nam je, nakon obilaska, rekao da nije verovao u legende, ali da je, dok je stajao podzemlju u dubokoj tišini, jasno čuo kucanje iz zida.

Podzemni svet Budima, međutim, nije samo atrakcija, već i istorijski značajan prostor koji se stalno otkriva i istražuje. Arheolozi, istoričari i speleolozi još ne znaju tačan obim njegovih mreža, već samo pretpostavljaju da je reč o više desetina kilometara, mahom neistraženih hodnika. Među stručnjacima ima i onih koji veruju da su ovi sistemi povezani sa starim vinogradima, nekadašnjim zatvorima i crkvama u okolnim naseljima.