SPC danas slavi Svetog Savu

Srpska pravoslavna crkva danas proslavlja Svetog Savu. Ovaj praznik, upisan crvenim slovom u crkvenom kalendaru, posvećen je prvom srpskom arhiepiskopu i prosvetitelju. Savindan se obeležava kao školska slava u svim srpskim školama. Ne odvija se nastava već se seče kolač i priređuje priredba.

Sveti Sava je rođen kao Rastko Nemanjić, najmlađi sin velikog župana Stefana Nemanje i mlađi brat Vukana i Stefana Prvovenčanog. Od oca je dobio na upravu Zahumlje, ali je njegov životni put bio drugačiji od onog koji su mu namenili roditelji. Od ranog detinjstva, pokazivao je ljubav prema knjizi i žitijima južnoslovenskih pustinjaka. Pomagao je siromašne i poštovao je monahe. Pobegao je sa dvora sa 18 godina i primio monaški čin i ime Sava. Stefan Nemanja je pokušao to da spreči, ali nije uspeo. Kasnije tokom svog života, shvatio je sinovu odluku, i sam se približivši Bogu i zamonašivši se imenom Simeon.

Stefan Nemanja, koji je monahu Savi slao bogatu materijalnu pomoć za svetogorske manastire, najposle se zamonašio, predavši presto sinu Stefanu. Kao monah Simeon, pridružio se najmlađem sinu u manastiru Vatopedu. Zajedno, obnovili su napušteni i opustošeni manastir Hilandar, koji je vizantijski car Aleksije Treći predao Srbima u vlasništvo.

Svete mošti i autokefalna crkva

Kada je Sveti Simeon preminuo, Sveti Sava se u činu arhimandrita 1207. sa njegovim svetim moštima vratio u Srbiju kako bi u manastiru Studenica pomirio zavađenu braću Stefana i Vukana. Nakon toga je radio na prosvećivanju srpskog naroda, organizaciji i razvoju SPC. Bio je prosvetitelj, duhovnik, državnik i učitelj.

Na praznik Uspenja Presvete Bogorodice, 15. avgusta 1219. godine, u Nikeji patrijarh Manojlo Saranten, uz saglasnost cara Teodora Prvog Laskarisa hrotonisao ga je za prvog srpskog arhiepiskopa. Od tada je SPC autokefalna, sa blagoslovom da srpski arhiepiskopi mogu da primaju posvećenje od sabora svojih episkopa. Iste godine, na saboru u manastiru Žiči, koji je postao sedište samostalne srpske crkve, Sava od svojih najboljih učenika izabrao i posvetio nekoliko episkopa i razaslao ih u eparhije.

Sveti Sava je dva puta putovao u Svetu Zemlju. Godine 1234. krenuo je na drugo pokloničko putovanje, ali se u povratku upokojio u Trnovu u Bugarskoj 1235. Njegove mošti je uz najviše počasti u manastir Mileševu preneo kralj Vladislav 1237.

Prisustvo svetih moštiju imalo je za svakog Srbina izuzetan duhovni, ali i politički značaj, naročito u vreme turskog ropstva. Shvativši to, 1594. na Vračaru u Beogradu, Sinan paša je na lomači spalio Savine svete mošti. Predanje kaže da su dim i pepeo sa te lomače „razvejali oganj blagodati Hristove u sve srpske zemlje i u sve srpske duše”. Na mestu gde su spaljene mošti Svetog Save sada se nalazi Hram Svetog Save.

Književni rad i himna

Savin književni rad je veoma obiman i namenjen je uglavnom organizaciji manastira. Najpre je napisao tri tipika (pravilnika): „Karejski tipik”, „Hilandarski tipik” i „Studenički tipik”. Na početku „Studeničkog tipika” opisao je život ktitora tog manastira, svog oca Stefana Nemanje, „Žitije Sv. Simeona”. Ono se izdvojilo i osamostalilo kao najvažnije Savino delo. Pod uticajem ove biografije razvio se potpuno samostalan književni rod žitija srpskih vladara i svetaca.

Sveti Sava je napisao i dela: „Služba Svetom Simeonu”, „Poslanica igumanu Spiridonu” (prvo sačuvano privatno pismo u srpskoj književnosti), „Nomokanon” ili „Zakonopravilo” (obiman zbornik crkvenih i svetovnih zakona i propisa), „Sinodik pravoslavlja”, „Nomokanunac” (mali Nomokanon), „Sveta slovesa Svetoga Save”, „Blagodarna molitva za cara Kalojana”, „Zaveštanje saboru otačastva svoga”, „Predsmrtno zaveštanje Svetoga Save”, „Pohvala Svetom Simeonu”...

O životu Svetog Save pisali su Teodosije i Domentijan, ali postoje i mnoge izdvojene priče, legende, besede i pesme inspirisane njegovim likom i delom.

Pretpostavlja se da je „Himna Svetom Savi” nastala ili krajem 18. veka ili u periodu 1804‒1817. godine. Originalan rukopis nije sačuvan, nego samo prepis iz 1832, a autor je ostao nepoznat.

Na sajtu Hrama Svetog Save stoji: „ Autor teksta je nepoznat. Na osnovu teksta himne u kojem se od srpskih zemalja pominje Srem, i na osnovu analize stila teksta pretpostavlja se da je nastala u Sremu i da je njen pisac bio monah. Pripisivana je dugo Vasi Živkovići, svešteniku iz Novog Sada, verovatno po inerciji, jer je on autor i drugih himni. Kao autori su pominjani još i Pavle Stamatović, Jovan Grigorijević, obojica sveštena lica. Prvi notni zapis Svetosavske himne zabeležio je Kornelije Stanković 1858. godine posle proslave Svetog Save u Beču. Kasnije su svoje muzičke verzije uradili Mokranjac, Jenko i Krstić.”