Bombaški napad komunista na kralja Milutina

Bio je najveći zadužbinar u istoriji srpske države, podigao više od 40 manastira i crkava, ali danas ne počiva ni u jednoj od njih, već svoj večni mir i dalje traži u tuđini. Srpski kralj Stefan Uroš Drugi Milutin podigao je Gračanicu, Bogorodicu Ljevišku, Kraljevu crkvu u Studenici, manastirsku crkvu u Hilandaru, crkvu u Starom Nagoričinu, pomagao gradnju Svete Katarine na Sinaju, podigao bolnicu u Carigradu i desetine drugih zadužbina.

Sahranjen je u Banjskoj, a njegove mošti premeštane su i skrivane više puta da bi na kraju završile u Crkvi Svete Nedelje u Sofiji, gde su čudom ostale neoštećene u terorističkom napadu bugarskih komunista koji su minirali crkvu i ubili oko 200 vernika.

Kralj Milutin predao je svoju dušu u ruke Gospodu 29. oktobra 1321. godine na dvoru Nemanjića u Nerodimlju, ali mu neprijatelji nisu dali mira ni kada je otišao na onaj svet. Drumski razbojnici napali su kolonu koja ga je ispraćala na večni počinak u grobnu zadužbinu u manastiru Banjska u želji da opljačkaju ćivot optočen zlatom i srebrom.

Uoči Kosovske bitke mošti svetog kralja prenete su iz Banjske i sakrivene u selo Trepča. Tu su čuvane u tajnosti sve do propasti srpske despotovine, a onda ih je 1460. godine u vreme epidemije kuge monah Siluan preneo u Bugarsku u Rilski manastir, koji je 1335. godine obnovio vojni zapovednik cara Dušana, srpski velmoža Hrelja, poznat u narodnim pesmama kao Relja Krilatica ili Relja od Pazara.

Iz Rilskog manastira Milutin je prenet u Sofiju, u Crkvu Svete Nedelje, koju Bugari zovu Kraljeva crkva.

„Stigoše u slavni grad Sredec (Sofiju) i unesoše ćivot u veliki hram Svetog velikomučenika Georgija, gde počiva i sveti kralj Milutin, narečen Banjski. I tamo dva svetitelja bejahu na jednom odru i izdavahu dvojno blagouhanije na udivljenje sviju, a tu se steče celi grad sa svećama i kadionicama.”

Mošti kralja Milutina ostale su nedirnute vekovima, ali su Turci 11. aprila 1831. godine opljačkali i poharali crkve u Sofiji, a mošti kralja Milutina su istresene iz ćivota i bačene na pod crkve. U jednom zapisu iz 19. veka ostalo je zapisano: „Neka bude znano svakom živom čoveku da, kada dođe Ali-beg Krdžalija u Sofiju da pljačka, da razbi čaršiju, opljačka stoku, pohara crkve i istrese Svetoga kralja iz ćivota nasred Crkve Svetih arhanđela na Lazarevu subotu 1831. godine.”

Mošti su potom prenete u obližnju malu crkvu Svetog kralja, koja je srušena 1856. godine, a na njenom mestu 1867. podignut veći hram iznad čijeg glavnog ulaza je uklesan natpis: „Hram Svetog bogovernog kralja Milutina, narečenog Stefana, sazdan od blagočastivih Bugara u Sredcu, u dane sultana Abdul Azisa 1863.”

Osvećenju i prenosu moštiju kralja Milutina u novu crkvu prisustvovalo je više od 20.000 Bugara, Srba, Jermena, Turaka, Jevreja… Tokom balkanskih i Prvog svetskog rata Bugari su uklonili natpis i crkvi dali novo ime – Crkva Svete Nedelje, što je i bilo staro ime crkve pre nego što su u nju položene Milutinove mošti.

Crkva je nekoliko puta zbog zemljotresa rušena, ali je kraljev sarkofag ostajao neoštećen. Srpski kralj Milutin preživeo je i najveći teroristički napad u bugarskoj istoriji kada su komunisti na Veliki četvrtak 16. aprila 1925. godine minirali crkvu i ubili 200 a ranili više od 500 ljudi.

I posle ove strašne eksplozije Milutinove svete mošti ostale su neoštećene.

Komunisti su detonirali dinamit dok je u crkvi bila bugarska vojna i politička elita koja je prisustvovala sahrani generala Konstantina Georgijeva. Komunistički teroristi unapred su isplanirali celu akciju, prvo su 14. aprila ubili generala ispred crkve u Sofiji dok je išao na večernju službu sa svojom unukom. Potom su doneli eksploziv u crkvu znajući da će na njegovu sahranu doći ceo državni vrh Bugarske. Zločinci su pažljivo postavili eksploziv na tavan crkve u kojoj se čuvaju mošti srpskog kralja Milutina.

Komunisti su u toj crkvi imali svog čoveka Petra Zadgorskog, koji je tu radio kao pomoćni radnik. Eksploziv je bio postavljen u paketu iznad jednog od stubova glavne kupole koji se nalazi pored južnog ulaza u zgradu. Plan je bio da se bomba detonira pomoću užeta dužine 15 metara koji bi omogućio napadačima da pobegnu.

Čekali su samo da sahrana počne. Eksploziv na krovu aktivirao je Nikola Petrov, koji je uspeo da izbegne hapšenje i preko Jugoslavije pobegne u Sovjetski Savez. Petar Zadgorski je uhapšen i on je detaljno opisao kako su komunistički teroristi pripremali pokolj u crkvi. Zbog učešća u masakru streljano je više pripadnika komunističke partije uključujući i samog Zadgorskog.

Ovaj napad u kojem je ubijeno više od 200, a ranjeno je oko 500 vernika koji su prisustvovali crkvenom opelu, ubedljivo je najsmrtonosniji teroristički čin ne samo u bugarskoj istoriji nego i u novijoj istoriji Evrope. Bugarski car Boris preživeo je ovaj masakr, ali je crkva teško postradala. Obnovljena je 1933. godine, a tada joj je zvanično vraćeno staro ime, ali stariji građani Sofije i dalje je zovu Crkva Svetog kralja, po moštima kralja Milutina koje tu počivaju.

Bugarska pravoslavna crkva svake godine, na dan Svetog kralja Milutina, obavlja presvlačenje svetih moštiju u novo ruho. Ovaj obred obavlja bugarski patrijarh, a delovi stare odežde dele se prisutnim vernicima.

Kralj Milutin podigao je više crkava i manastira nego svi Nemanjići pre njega. Zna se da je podigao i obnovio 42 crkve u Srbiji, ali je gradio i hramove na Svetoj Gori, u Solunu, Carigradu, Sofiji, Jerusalimu. Ali njegove mošti već vekovima počivaju u tuđini. Srpski vladar koji je državničkom mudrošću i vojnom veštinom stvorio od Srbije najveću silu u ovom delu sveta, kao da je zaboravljen od svojih potomaka.

Prvi zahtev za vraćanje moštiju kralja Milutina u Srbiju u obnovljenu Pećku patrijaršiju uputio ruski car Ivan Grozni još u 16. veku, ali su to Turci odbili. Porta nije dozvolila da se Milutin, čak ni mrtav, vrati u Srbiju jer je bio isuviše snažan simbol srpske moći, državnosti i samostalnosti.

Prema navodima istoričara, poslednji zahtev početkom 20. veka uputila je Kraljevina Srbija, ali su bugarske vlasti to odbile.

Srpski mediji su pre dvadesetak godina objavili da je bugarski Sinod odobrio vraćanje dela Milutinovih moštiju u otadžbinu, ali posle toga usledila je tišina. Kako je kasnije objašnjeno, iako je Bugarska pravoslavna crkva 2006. godine dala saglasnost za prenos, procedura nije okončana zvaničnim zahtevom, pa zbog toga mošti Svetog kralja Milutina i dalje počivaju u Sofiji.

Ostaje nejasno zašto naša država i crkva nisu zvanično podnele zahtev za vraćanje moštiju kralja Milutina u otadžbinu. U međuvremenu obnovljena je njegova zagrobna crkva u manastiru Banjska, ali je i dalje prazno mesto predviđeno za večni počinak njenog ktitora.

Pre nekoliko godina u Bugarskoj je obeleženo 700 godina od smrti srpskog kralja Milutina, a u Srbiji je propuštena još jedna prilika da mu se bar u prestonici podigne dostojan spomenik, ili su sva mesta na glavnim trgovima već popunjena ličnostima koje po istorijskom značaju ne mogu da se porede sa jednim od najznačajnijih srpskih vladara koji je hodio ovom zemljom.