Zemlje zajedničkih ambicija

Istorija srpsko-hrvatskih odnosa izazovna je istraživačka tema, žanrovski najbliža tragediji. Danas to više nije samo povest o kolebljivim identitetima, ekonomskim računicama, nacionalističkim svađama i masovnim istrebljenjima civilnog stanovništva. Sa nastankom nezavisnih država na području nekadašnje Jugoslavije, srpsko-hrvatski odnosi vratili su se u okvire diplomatije i međunarodnih odnosa.

Iako je vreme Miloša Obrenovića, Ilije Garašanina i Jovana Ristića nepovratno prošlo, Srbija je ponovo mala država, stešnjena između sopstvenih htenja, ambicija susednih zemalja i interesa velikih sila. Hrvatska, istina, u 19. veku nije bila država sa spoljnom politikom nego samo jedna od naslednih zemalja Habzburgovaca, sa izrazitom političkom individualnošću. Srbija je, međutim, tada sticala važna iskustva u odnosima sa balkanskim zemljama. Još je Slobodan Jovanović primetio da je saradnja balkanskih naroda bila najuspešnija u periodima kada je ovim područjem dominirala jedna velika sila, kao na primer u doba ruske prevlasti, od 1774. do 1856. godine. U vremenima u kojima je Balkan bio podeljen na interesne sfere velikih sila, pri čemu je svaka od njih imala svoje nacije-štićenike, narodi jugoistočne Evrope ulazili su u nove sukobe. Tako je suparništvo između Rusije i Austrougarske, od 1878. do 1914, umnožavalo nesuglasice Srbije i Bugarske. Najmudrije balkanske glave brzo su shvatile da nacionalni interesi zahtevaju dobre susedske odnose. Odatle i čuvena parola: „Balkan balkanskim narodima”.

Nije teško pogoditi da se u ovom trenutku i Hrvatska i Srbija nalaze u interesnoj sferi Evropske unije. SAD i EU na Balkanu su najbliži saradnici, uprkos povremenim nesuglasicama, i nema izgleda da će se to u bliskoj budućnosti promeniti. U takvim uslovima, Srbija i Hrvatska imaju veoma dobar okvir za uspostavljanje dobrih susedskih odnosa. Paradoksalna je činjenica da se to događa dok, pod pritiskom najnovije istorije, u javnim mnjenjima dveju zemalja vladaju uzajamna hladnoća i neprijateljstvo. Trebalo bi samo zamisliti kako bi izgledali odnosi između Srbije i Hrvatske da nema zajedničke ambicije da se uđe u EU. A Unija, naravno, ne želi srpsko-hrvatske sukobe unutar svojih granica...

Moguć je, međutim, i drugačiji scenario. Zvanične izjave koje stižu iz Nemačke o namerama ove zemlje da, u doglednom vremenu, podrži još samo ulazak Hrvatske u Uniju upućuju na zaključak da politika isključive podrške sopstvenim klijentima nije okončana. Raznoglasje unutar EU ne može da zaustavi Nemačku, što se pokazalo krajem 1991. i početkom 1992, kada je privolela članice Evropske zajednice da priznaju secesiju Hrvatske i Slovenije. Slične, manje zvanične izjave, koje dolaze sa različitih strana pokazuju, uostalom, da Nemačka ne kreće sama u ovakva preduzeća. U svakom slučaju, uprkos uveravanjima iz Zagreba ima razloga za strepnju da ćemo, sa Hrvatskom unutar i Srbijom van Unije, imati niz novih sukoba, u kojima će Hrvatska pokušavati da iskoristi svoju prednost, po danas aktuelnom, „slovenačkom receptu”. Štaviše, u Srbiji bi tada konačno moglo da dođe do poremećaja ravnoteže između „evropske budućnosti i ruskog prijateljstva” i to u korist ruskog uticaja. Posledice ovakvih promena po srpsko-hrvatske odnose nije teško predvideti. Slične rezultate imaće i ulazak Hrvatske (i Albanije) u NATO.

Istorija pokazuje da, pored zajedničkog zaštitnika, Srbe i Hrvate može da zbliži i zajednički protivnik. Hrvatske i srpske elite najbolje su sarađivale u trenucima opšte ugroženosti, u vreme revolucije 1848, austrougarske nagodbe 1867, ili posle poremećaja iz 1905. Ulazak Srbije i Hrvatske u Evropsku uniju mogao bi da znači početak sličnih, taktičkih savezništava dve male zemlje u suočavanju sa izazovima kojima će obilovati život u ovoj heterogenoj imperiji.

Između 19. i 21. veka isprečio se, međutim, 20. vek, čije je nasleđe, bar kada su u pitanju srpsko-hrvatski odnosi, izuzetno složeno. Dobro je, međutim, da posle raspada Jugoslavije više nema tabu-tema, onih „obzira i maski uopštavanja od kojih pate i naše literature i naša istoriografija” koje pominje Meša Selimović, pišući o, kako kaže, „užasnom genocidu” nad Srbima u NDH. Književnost i istoriografija, istina, utiču na donosioce političkih odluka, ali to nije presudno. Na srpskim i hrvatskim upravljačkim elitama je zadatak koji nije neizvodljiv. One, jednostavno, moraju da izađu na kraj sa sopstvenim predrasudama, i da, kako reče mudri i zaboravljeni Vasilj Popović, „udese svoje držanje prema politici velikih sila”...

Istoričar, docent na Filozofskom fakultetu u Beogradu