Značaj književne kritike

Institut za književnost i umetnost u Beogradu pokrenuo je javnu naučnu raspravu o ulozi i značaju književne kritike u istoriji srpske književnosti, kao i u savremenoj srpskoj kulturi. Rasprava se vodi u okviru projekta „Savremene književne teorije i njihova primena”, u kojem su kao posebne istraživačke oblasti izdvojena izučavanja srpske književnoteorijske tradicije i novih kulturološko-književnih teorija.

Prvi razgovor, održan juče u biblioteci Instituta za književnost i umetnost, bio je posvećen knjizi akademika Predraga Palavestre „Istorija srpske književne kritike 1768-2007”, koju je objavila Matica srpska iz Novog Sada. Ovom knjigom zaokružena su višedecenijska istraživanja srpske književne kritike u Institutu za književnost i umetnost: analizirana je, sintetizovana, metodološki konzistentno obrađena i ocenjena vrednost književnokritičke građe, prethodno objavljene u 25 obimnih tomova. Radni naslov okruglog stola, koji su organizovali Institut za književnost i umetnost iz Beograda i Izdavački centar Matice srpske iz Novog Sada, glasi: Teorijske osnove i kulturno-istorijski kontekst srpske književne kritike u svetlu „Istorije srpske književne kritike 1768-2007” Predraga Palavestre.

Cilj pokrenute rasprave, objasnio je Milan Radulović, rukovodilac projekta „Savremena književna teorija”, jeste dvojak: da se osvetli književna kritika kao integralni sadržaj srpske književnoteorijske tradicije, odnosno kao posebna intelektualna disciplina u kojoj se reflektuju, nadgrađuju i stvaralački primenjuju stariji filozofsko-književni sistemi i da se razmotri sadašnje stanje književne kritike, njen karakter, položaj i uloga u informatičkom društvu, kao i mogućnosti njenog preobražaja i daljeg razvoja na osnovama novih kulturološko-književnih koncepcija.

Vesna Matović kaže da književni kritičari i istoričari, kao i pisci, žive u istoriji. To važi i za ediciju srpske književne kritike i za Palavestrinu „Istoriju”. Taj osobeni ugao u sagledavanju razvojnih etapa srpske književne kritike, njeno vrednovanje i sistematizacija, objedinjeni snagom jedne ličnosti, dali su srpskoj kulturi ovu vrednu, obimnu, izazovnu, povremeno kontroverznu „Istoriju”. Autor je, kako je sam rekao, stao na među. I danas stoji na toj međi dok razgovaramo o njegovoj knjizi, ali i o srpskoj kritici, problemima i perspektivi njenog proučavanja. Uz napomenu da je reč o „mendeljejevski urađenom poslu”, Miro Vuksanović je istakao da je Palavestrina knjiga, svedočeći o rastu srpske građanske duhovnosti, pod njom kao sigurnim zaklonom, napisana u slavljenje beogradskog stila i da je napisana upravo takvim stilom.

Književna kritika je, naglašava Predrag Palavestra, prvi i pravi jezik kulture svoga vremena, ona je oblik stalnog dijaloga prošlosti i sadašnjosti, ključni vid saznanja o svetu književnosti. Književnost svake epohe ostvaruje se u jeziku te epohe. Preko svog jezika, istorija književne kritike je kritička istorija savesti i svesti jedne kulture.

Ivo Tartalja je u dvotomnom Palavestrinom delu izbrojao 330 odrednica o kritičarima, što je pravi podvig. Kritičari su grupisani po srodnosti, ponekad se preko kritike analizira i sam kritičar. Tartalja se posebno osvrnuo na terminološko određenje stvaralačke i istorijske kritike. Reč je o kapitalnom delu, kaže Svetozar Koljević, a svakom kapitalnom delu može se dati i poneka primedba. Književna kritika je, naravno, važna, ali konačni sud o vrednosti književnog dela daju obični čitaoci. Milan Orlić kaže: kapitalno delo sa kapitalnim problemima. On smatra da je poenta u pristupu. Zlatna mera je sadržana u sintezi ukusa i odgovornosti. Ona je najbolji rezultat poetičke vrednosti kritičarskog diskursa. To je mogući smisao i svrha književne kritike.

Palavestra je svojom knjigom, njenom kompozicijom i strukturom, smatra Marko Nedić, pred čitaoce i buduće tumače izneo veliku sumu znanja, stavova, sudova, zaključaka, analogija, tumačenja i činjenica, ne samo duhovne, nego i materijalne prirode. Mileta Aćimović Ivkov je citirao Tina Ujevića: „Potreban je dijalog kritike, zatim kritika kritike same”, smatrajući ovu izjavu veoma podsticajnom. Miodrag Maticki je govorio o počecima književne kritike, pre i posle Vuka St. Karadžića, Vladislava Gordić Petković o Isidori Sekulić u Palavestrinoj „Istoriji”, Stojan Đorđić o književnokritičkim izazovima, Aleksandar Jerkov o književnoj kritici i kulturnoj ideologiji, a Bojan Jović o kritici u sistemu nauke o književnosti.

Svi radovi sa okruglog stola, bilo je tridesetak učesnika, biće objavljeni u posebnom zborniku.