Vlasi istočne Srbije – od asimilacije do rumunizacije

Rumunski evroparlamentarci nedavno su ponovo pokušali da internacionalizuju pitanje položaja rumunske manjine u istočnoj Srbiji, proglašavajući Vlahe za Rumune i optužujući Srbiju za grubo kršenje njihovih prava. Takođe, početkom maja, na poziv Asme Jahangir, specijalnog izvestioca Ujedinjenih nacija o slobodi veroispovesti,  u Beogradu se u sedištu misije UNDP-a razgovaralo o problemima koje Rumunska pravoslavna crkva ima u istočnoj Srbiji.

– Neko se u Beogradu opasno igra pitanjem Vlaha. Na delu imamo već viđeni scenario s početka devedesetih, gde profesionalne patriote dobijaju veliki novac za tobožnju zaštitu srpskih interesa. Istovremeno, Srbija pričom o „rumunizaciji” gura prst u oko jednoj prijateljskoj zemlji sa kojom nikada nije bila u sukobu. Teza o rumunizaciji potiče od ljudi zlih namera čija je zapravo želja asimilacija Vlaha – tvrdi Živoslav Lazić, predsednik Nacionalnog saveta vlaške nacionalne manjine. Lazić je za „Politiku” nastojanja „nekih u Srbiji” da dokažu da su Vlasi i Rumuni dve odvojene zajednice nazvao „ksenofobičnim”.

S druge strane, stanovište da Vlasi i Rumuni jesu odvojene zajednice ne samo u pogledu nacionalnog identiteta, nego i jezičke pripadnosti, zapravo je stav zvaničnog Beograda. Dok Vlasi Beogradu zameraju na otvorenoj diskriminaciji i pokušaju asimilacije, Beograd smatra da su pojedini vlaški aktivisti i previše bliski sa zvaničnim i nezvaničnim predstavnicima rumunske države, koji navodno agituju među Vlasima istočne Srbije da se na predstojećem popisu stanovništva 2011. godine izjasne kao Rumuni.

– Očekujemo da predstavnici rumunske države ne vrše pritisak i da ne nameću vlaškoj populaciji rumunski nacionalni identitet jer bi, pored kršenja međunarodnih standarda u oblasti ljudskih i manjinskih prava, to bilo u suprotnosti sa odredbama Sporazuma između Savezne vlade SR Jugoslavije i Vlade Rumunije o saradnji u oblasti zaštite nacionalnih manjina – rekla je za „Politiku” državni sekretar u Ministarstvu za ljudska i manjinska prava Aniko Muškinja-Hajnrih.

(/slika2)Pitanje položaja Vlaha u Srbiji za sada je skoncentrisano na tri suštinska zahteva. Prvi je njihovo priznavanje kao nacionalne manjine rumunskog naroda koja živi u istočnoj Srbiji, drugi je pravo na obrazovanje Vlaha na rumunskom jeziku, i treći, najosetljiviji zahtev, jeste pravo na bogosluženje na rumunskom jeziku, što bi u praksi značilo formiranje eparhije Rumunske pravoslavne crkve u Timočkoj krajini, ili proširenje područja delovanja Rumunskog pravoslavnog vikarijata u Vršcu.

Nacionalni savet vlaške nacionalne manjine osnovan je 2006. godine, a u svom dosadašnjem radu bio je suočen sa značajnim podelama po pitanjima identiteta i jezičke pripadnosti Vlaha. Stav Ministarstva za ljudska i manjinska prava da ,,vlaški jezik nije standardizovan” i da „među pripadnicima vlaške nacionalne manjine nema saglasnosti o standardizaciji tog jezika”, nije smetao Savetu da  proglasi rumunski književni jezik za maternji jezik Vlaha, i da preporuči njegovo uvođenje u službenu upotrebu i obrazovni sistem u Srbiji. I zaista, već od septembra će rumunski jezik u nekim oblastima istočne Srbije postati izborni predmet.

– Ne znam zašto bi nekome smetalo da vlaška deca uče rumunski jezik kao izborni predmet. Pa to je jedan ili dva časa nedeljno, da ne zaborave svoje poreklo – rekao je predsednik Nacionalnog saveta vlaške manjine, inače član Demokratske stranke i predsednik opštine Veliko Gradište.

Vlasi predstavljaju izrazito većinsko stanovništvo u 150 sela istočne Srbije. Pored rumunskog jezika, među Vlasima se poslednjih godina širi i uticaj Rumunske pravoslavne crkve, čiji je dolazak na ovo područje obeležila serija sukoba između lokalnih Srba i Vlaha, ali i među samim Vlasima.

Rasim Ljajić, bivši ministar za ljudska i manjinska prava, rekao je za „Politiku” da je  položaj Vlaha u istočnoj Srbiji „daleko od ugroženog”, te da je pokušaja internacionalizacije „vlaškog pitanja” bilo i u vreme njegovog mandata.

– I tada su rumunski poslanici u Evropskom parlamentu pokušavali da internacionalizuju pitanje položaja Vlaha u istočnoj Srbiji i njihovu navodnu diskriminizaciju, za koju odgovorno tvrdim da ne postoji. To je i tada, a verujem i sada, bio odraz unutrašnjih političkih odnosa u samoj Rumuniji, jer je to pitanje idealno za sticanje jeftinih političkih poena – kazao je Ljajić.

Procenjuje se da dve do tri hiljade mladih Vlaha iz istočne Srbije pohađa srednje ili visoke škole u Rumuniji. Strahovanja dela srpske političke scene da će oni po povratku u Srbiju predstavljati elitu koja će pre imati rumunsku, nego vlašku nacionalnu svest, pothranjuje i činjenica da Rumuni uveliko kupuju kuće, vikendice i zemlju u delu Srbije sa kojim se graniče. Izboru Rumunije, a ne Srbije kao matične države Vlaha, svakako ide u prilog i što je Rumunija danas članica EU, pa mladi Vlasi, koji na osnovu života u pograničnim oblastima lako dobijaju rumunski pasoš, mogu nesmetano da putuju Evropom.

Marko Albunović

-----------------------------------------------------------

Međunacionalne tenzije

Vlaško-srpski spor oko bogosluženja započeo je 2002. godine, kada je rumunski ambasador u Beogradu Stefan Glavan bez prethodne najave prisustvovao službi u okviru proslave povodom desetogodišnjice formiranja Demokratskog pokreta Rumuna Srbije u selu Slatina kod Bora. Liturgiju u sali mesne zajednice Slatina služio je episkop Rumunske pravoslavne crkve iz Vršca Danil Stonesku, na rumunskom jeziku. Glavan se kasnije izvinio zbog svog postupka, ali je isti episkop 2004. godine osveštao rumunsku crkvu u selu Malajnica, bespravno izgrađenu na privatnom zemljištu ipođakona RPC Bojana Aleksandrovića.

(/slika3)S druge strane, maja 2005. godine grupa vernika Srpske pravoslavne crkve sprečila je udruženje Savez Vlaha Srbije da u manastiru Kolograš obeleži 610 godina od bitke koju je na Rovinama kod Negotina protiv Turaka vodio vlaški vojvoda Mirča. A aprila ove godine, na manifestaciji „Susreti sela” održanoj u Boru, organizatori su zamerili predstavnicima sela Bučje što su program najavljivali dvojezično, na vlaškom i srpskom jeziku, smatrajući da najava programa na vlaškom predstavlja „rumunizaciju Srbije”.

M. A.