VLADIMIR NIKITOVIĆ

Nijedna evropska država danas, izuzev Albanije, ne ostavlja dovoljno potomstva da bi obavila prostu zamenu generacija. Populacija Srbije (bez Kosova i Metohije) bila je među prvim na Starom kontinentu koja se suočila sa ovim demografskim fenomenom. Već pola veka naše stanovništvo pati od problema tzv. nedovoljne reprodukcije, što je znatno duže od razvijenih zemalja Evrope. S druge strane, aktuelni nivo plodnosti našeg stanovništva povinuje se ,,geografskoj pravilnosti", po kojoj visina fertiliteta u evropskim zemljama opada od severozapada ka jugoistoku kontinenta. S obzirom na naš geografski položaj, to bi značilo da nam je i nivo plodnosti (prosečno 1,5 živorođeno dete na jednu ženu u reproduktivnim godinama) u središnjem delu liste evropskih zemalja.

Prema projekcijama stanovništva urađenim u skladu sa metodologijom i hipotezama demografskih stručnjaka UN (usklađeno sa najsvežijim revizijama iz 2004), Srbiji predstoji dalji pad ukupnog broja stanovnika i nastavak procesa demografskog starenja. U osnovi ovih projekcija je pretpostavka da je u narednih pola veka najrealnije očekivati blago poboljšanje nivoa plodnosti, ali nedovoljno za zamenu generacija. Niko od vodećih svetskih demografskih stručnjaka ili renomiranih agencija ne očekuje da bilo koja od evropskih zemalja može dostići neophodan minimum od dva novorođenčeta po jednoj ženi u fertilnom periodu.

U slučaju Srbije, čak i kada bi se preko noći ostvario ovaj nivo plodnosti, pad se ne bi zaustavio ni za pedeset godina. Optimistička varijanta, blagog porasta današnjeg nivoa plodnosti bi u 2050. godini rezultirala sa 5,33 miliona stanovnika naše zemlje, što je za 2,17 miliona manje nego što nas ima danas. Porast plodnosti, koji bi postepeno premašio neophodni minimum za zamenu generacija, ublažio bi očekivani pad ukupne populacije, koja bi, kroz pola veka, brojala 6,21 milion stanovnika.

Ako bi kojim slučajem nivo plodnosti u narednih pet decenija opao do najnižih ikad registrovanih vrednosti u istoriji čovečanstva, kakve su danas tipične za zemlje južne i istočne Evrope, Srbija bi se svela na svega 4,4 miliona žitelja!

Višedecenijskom nedovoljnom plodnošću stanovništva Srbije sužena je baza potencijalnih majki. To je suština dugotrajnosti efekata demografskih procesa. Tako sužena baza ne može, ni sa plodnošću dovoljnom za zamenu generacija, zadržati savremeni pad broja stanovnika. Treba nadoknaditi sve one stanovnike koji nisu generacijama unazad rođeni. Razume se da se ni od jedne nove generacije ne može očekivati da nadoknadi sve gubitke iz prošlosti, tj. gubitke svih generacija sa nedovoljnom plodnošću. U suprotnom, to bi značilo da od savremene žene, koja u proseku ne donese na svet ni dvoje dece tokom svog života, odjednom očekujete da rodi petoro.

Sasvim je jasno da je dugoročnost dvosmerna. Ako želimo da zaustavimo današnji pad broja stanovnika, prvo moramo biti svesni da se to ne može ostvariti preko noći. Jer, i radikalna promena reproduktivnog ponašanja u ovom trenutku bi dovela do minimalnih poboljšanja tek kroz nekoliko decenija. Kada znamo da se, kroz istoriju, takve promene nikada nisu dešavale trenutno, naše strpljenje mora biti još veće. Zapravo, strpljenje naših budućih generacija, jer je gotovo nemoguće očekivati da današnji stanovnici Srbije za svog života budu svedoci ponovnog porasta broja stanovnika.

Istraživač–saradnik u Centru za demografska istraživanja Instituta društvenih nauka