Dan kada je počelo primirje između dva rata

„Svi komandanti, oficiri i vojnici treba da budu prožeti idejom, od brzine prodora zavisi ceo uspeh ofanzive. Ta brzina u isto vreme je i najbolja garancija protiv iznenađenja, jer se njome postiže rastrojstvo neprijatelja i potpuna sloboda u našim dejstvima. Treba drsko prodirati bez počinka, do krajnjih granica ljudske i konjske snage. U smrt, samo ne stajte. Sa nepokolebivom voljom i nadom, junaci, napred u otadžbinu.“ Ovako je glasila zapovest vojvode Živojina Mišića, načelnika Vrhovne komande, upućena srpskoj vojsci 13. septembra 1918. godine. Dva dana kasnije počeo je proboj Solunskog fronta i nepokolebiv juriš vojske u otadžbinu.

Ovaj događaj, pokazaće se ubrzo, biće jedan od prelomnih za završetak Prvog svetskog rata, najvećeg koji je svet do tada video. Zato nije ni čudo što je, nedugo po proboju fronta, nemački car Vilhelm Drugi poslao telegram bugarskom kralju Ferdinandu u kojem se kaže: „Šezdeset dve hiljade srpskih vojnika odlučilo je rat. Sramota!” Osim na Solunskom, gde je srpska vojska, uz pomoć saveznika (pre svega Francuske) izvršila odlučujući prodor, Centralne cile – Nemačka i Austrougarska i njihovi saveznici Bugarska i Turska – počele su da trpe poraze i na ostalim ratištima. Osim toga, u tim zemljama vladalo je veliko nezadovoljstvo, unutrašnja previranja i pokušaji revolucija, a bile su i ekonomski iscrpljene do krajnjih granica.

Sve je to vodilo skorom završetku rata, pa je Bugarska kapitulirala 30. septembra (pre toga bugarski kralj Ferdinand abdicirao sa vlasti), a Osmansko carstvo 30. oktobra. Posle poraza na balkanskom i italijanskom ratištu Austrougarska je potpisala primirje 4. novembra, u dvorcu Đusti kod Padove, a šest dana kasnije zbačen je sa vlasti nemački car Vilhelm Drugi i proglašena republika. Dva dana kasnije, 11. novembra 1918, tačno u 11 časova u šumi Kompijen kod Pariza, Nemačka je potpisala primirje sa silama Antante.

Primirje je potpisano u vagonu maršala Ferdinanda Foša, komandanta savezničkih trupa i podrazumevalo je prekid svih borbi, razmenu zarobljenika, uništavanje nemačkih podmornica i povlačenje njene vojske unutar granica Nemačke. Posle toga nije bilo borbi, pa da je ovim primirjem, mada ne i formalno, završen Prvi svetski rat. To je i razlog što se u mnogim državama, uključujući i Srbiju, ovaj datum obeležava kao Dan primirja. Taj datum se, na izvestan način obeležava i u Nemačkoj, a u međuratnom periodu pojedini nemački istoričari tvrdili su da Nemačka tada nije kapitulirala, već samo potpisala primirje, odnosno da rat nisu izgubili njeni vojnici, već političari za „zelenim stolom”. Koliko su nacisti bili frustrirani ovim događajem, najbolje pokazuje činjenica da je Adolf Hitler posle okupacije Francuske u Drugom svetskom ratu prinudio državni vrh te zemlje da kapitulaciju potpiše u istom tom vagonu.

Novembra 1918. donesene odluke koje će odlučujuće uticati na izgled Evrope u prvoj polovini 20. veka i imati dalekosežne posledice po budućnost čovečanstva. Za to vreme srpska vojska i njena vlada imali su pune ruke posla. Posle proboja Solunskog fronta srpska vojska krenula je u oslobađanje otadžbine – 12. oktobra oslobođen je Niš, 1. novembra Beograd, a 9. novembra i Novi Sad. Zanimljivo je da srpska vojska do 4. novembra, kada je kapitulirala Austrougarska, nije prelazila njene granice. Dan ranije, Nikola Pašić je iz Pariza poslao telegram vojvodi Mišiću: „Primirje sa Austrougarskom biće potpisano. Hitajte najbrže ići u Bosnu, Banat i Srem i druge oblasti.”

Uspostavljanje vlasti u delovima bivše Austrougarske nije uvek išlo lako, jer je vojska nailazila na sporadične otpore i nemire (uglavnom socijalnog karaktera), a trebalo je i što pre stići do teritorija na koje su pretendovali dojučerašnji saveznici. Zato je u redovima srpske vojske i tih dana bilo (srećom manjih) žrtava.

Konačno, 1. decembra 1918. proglašena je nova država – Kraljevina Srba Hrvata i Slovenaca. Raspad Austrougarske doveo je do stvaranja nekoliko novih država, pa je već 12. novembra Austrija proglasila republiku, a dva dana kasnije u Pragu je proglašena samostalnost Čehoslovačke. Uskoro je i Mađarska postala samostalna država, ali sa upola manjom teritorijom u poređenju sa nekadašnjom Kraljevinom Ugarskom.

Rat je i formalno okončan na mirovnoj konferenciji u Parizu, posle koje su različitim mirovnim ugovorima utvrđene granice nove Evrope i definisani odnosi između pobednika i pobeđenih. Versajskim mirom potpisanim 28. juna 1919 – tačno pet godina posle Sarajevskog atentata –parafiran je ugovor između Nemačke i sila Antante. Nemačka je morala da se odrekne mnogih teritorija, naročito na istoku, kao i da se obaveže da će kao glavni krivac za rat ograničiti vojsku i platiti veliku ratnu odštetu. Odredbe tog ugovora u Nemačkoj su godinama smatrane kao nepravda i nacionalno poniženje, pa mnogi veruju da su jedan od uzroka dolaska Hitlera na vlast. Uskoro su usledili i novi mirovni ugovori – Sen-Žermenski potpisan 10. septembra sa Austrijom, Nejski 27. novembra sa Bugarskom i Trijanonski 4. juna 1920. između Mađarske i sila Antante. Ni potpisivanje ovih ugovora nije prošlo bez trzavica i posledica.

Što se Srbije tiče, ona je iz rata izašla kao pobednica, koja je ostvarila oba ratna cilja definisana još „Niškom deklaracijom“,  decembra 1914. odbranila je teritoriju i odlučujuće uticala na stvaranje zajedničke južnoslovenske države. Osim toga stekla je velike simpatije zbog herojskog otpora neprijatelju, a posle rata nova država dobila je i ratnu odštetu. Ali, cena pobede bila je ogromna. Prema podacima usvojenim na mirovnoj konferenciji u Parizu, Srbija je u Prvom svetskom ratu izgubila 1.247.435 stanovnika – oko 27 odsto predratne populacije. Od tog broja 402.435 bili su vojnici. Više od polovine ubijenih i umrlih u ratu bili su muškarci u najboljem životnom dobu – između 18 i 55 godina.

Srbija je procentualno imala najviše žrtava od svih učesnika Velikoga rata. Većina demografa i istoričara slaže se da se od tog velikog stradanja naša zemlja do danas nije oporavila. A svi oni su saglasni da zbog svojih žrtava i uloge u ovom i ostalim  ratovima, 11. novembar – Dan primirja u Prvom svetskom ratu, Srbija s pravom obeležava kao državni praznik.

VAŽNI DATUMI 1918.

8. januar – Predsednik SAD Vudro Vilson pred Kongresom izlaže mirovni program „Četrnaest tačaka”

3. mart – Rusija pristaje na nemačke mirovne uslove u Brest-Litovsku

14. april – Francuski maršal Ferdinand Foš imenovan za vrhovnog zapovednika Savezničkih armija

18. jul – Britanskim i francuskim protivnapadom započinje Druga bitka na Marni. Nemci su primorani na povlačenje

8. avgust – Britanci pokreću ofanzivu kod Amjena

15. septembar – Saveznička armija Orijenta izmešta se iz Soluna i kreće na Bugarsku

16. septembar – Amerikanci pokreću ofanzivu kod Argona na Mezi, severno od Verdena

30. septembar – Bugarska pristaje na primirje, zapravo, kapitulaciju

1. oktobar – Savezničke snage ulaze u Damask

29. oktobar – Pobuna nemačkih mornara u pomorskoj bazi Kil

30. oktobar – Nova turska vlada pristaje na primirje

4. novembar – Austrougarska vlada pristaje na primirje

8. novembar – Nemačka delegacija se u Kompjenju sastaje sa vođama Saveznika kako bi razgovarali o uslovima primirja

9. novembar – Kajzer Vilhelm Drugi, nakon abdikacije, odlazi u izgnanstvo u Holandiju

11. novembar – Nemci prihvataju uslove primirja, koji stupaju na snagu istoga dana od 11 sati

Prema knjizi Dž. Dž. Mejera „Svet se ruši – povest o velikom ratu 1914–1918”