Mir koji je značio slobodu

Pre jednog veka – 11. novembra 1918 – Nemačka je potpisala primirje koje je značilo završetak Prvog svetskog rata, najvećeg vojnog sukoba koji je svet dotad video i tokom kojeg je Srbija izgubila 1.247.435 stanovnika

Šta se to tako značajno dogodilo pre jednog veka što će biti povod da se ovog vikenda u Parizu okupe gotovo svi značajniji svetski državnici i što će se na različite načine obeležiti na svim kontinentima? Pre sto godina 11. novembra 1918, u 5.15 ujutru, predstavnici Nemačke potpisali su primirje koje je ostalo na snazi do formalnog završetka Prvog svetskog rata (do potpisivanja Versajskog mirovnog ugovora). Time je praktično bio završen Prvi svetski rat, najveći i najsuroviji vojni sukob koji je svet dotad video, u kojem je poginulo gotovo 15 miliona ljudi.

Primirje je potpisano usred šume, u blizini francuskog grada Kompijenja, u vagonu maršala Ferdinanda Foša, komandanta francuskih trupa na Zapadnom frontu. Stupilo je na snagu istog dana, u 11 časova, a samo dva minuta ranije ubijen je kanadski vojnik Džordž Lorens Prajs, koji se smatra poslednjom žrtvom Prvog svetskog rata. Primirje su s nemačke strane potpisali Matijas Ercberger (koji je zbog toga kasnije označen kao „izdajnik” i ubijen u atentatu 1921) i oficiri, general Fon Vinterfeld i kapetan Fanselov.

Uslovi su za Nemačku bili prilično nepovoljni, pa su beogradski dnevni listovi objavili da oni podrazumevaju sledeće: „Evakuacija Belgije, Luksemburga, Alzasa i Lorene, kao i evakuacija leve obale Rajne s mostobranima kod Majnca, Koblenca i Kelna, koja se do kraja ima izvršiti u roku od 35 dana. Povlačenje nemačkih trupa iz Rusije, Rumunije i ostalih zemalja. Napuštanje Brestlitovskog i Bukureštanskog ugovora. Vraćanje svih savezničkih zarobljenika, bez reciprociteta. Predaja svih podmornica. Predaja 2.500 topova teškog kalibra, 30.000 mitraljeza, 2.000 aeroplana, 5.000 automobila, 500 lokomotiva, 150.0000 vagona...” Primirje je potpisano na 36 dana, s tim što se moglo produžiti na neodređeno vreme, što je kasnije i učinjeno.

Kako se, međutim, došlo do toga da Nemačka potpiše primirje koje je značilo njen poraz i kraj Velikoga rata? Sudbina Prvog svetskog rata praktično je bila odlučena još dva meseca ranije, prilikom proboja Solunskog fronta, a najveće zasluge za to pripadaju srpskoj vojsci. Podsetimo, proboj čija je stogodišnjica nedavno obeležena, počeo je 14. septembra 1918, artiljerijskom paljbom iz svih oruđa. Posle ogorčenih, petodnevnih borbi front je probijen, a srpska vojska stalnim jurišanjem na neprijatelja krenula je u oslobođene otadžbine. U zemljama koje su činile blok Centralnih sila još pre proboja fronta vladalo je veliko nezadovoljstvo i defetizam jer su one bile iscrpljene i nalazile se u strateški nepovoljnom položaju koji je nagoveštavao skori poraz. Zato je, posle proboja fronta već 29. septembra kapitulirala Bugarska, a jedini zahtev bugarske strane prilikom sklapanja primirja sa saveznicima bio je da se srpskoj vojsci ne omogući ulazak u tu zemlju. Osmansko carstvo kapituliralo je 30. oktobra, a Austrougarska je potpisala primirje 3. novembra u dvorcu Đusti kod Padove. Već tada su širom ove „carevine na umoru” izbijala previranja i revolucije koje su nagoveštavale njen skori raspad. Nemački car Vilhelm Drugi 9. novembra zbačen je s vlasti, posle čega je proglašena republika, a dva dana kasnije u Kompijenju je potpisano primirje koje je značilo i kraj Prvog svetskog rata.

Rat je, međutim, formalno završen godinu dana kasnije, na konferenciji u Parizu, posle koje su različitim mirovnim ugovorima definisani odnosi između pobednika i poraženih, a time i utvrđene nove granice u Evropi. Pet godina posle Sarajevskog atentata – 28. juna 1919. potpisan je Versajski mirovni ugovor, kojim su definisani odnosi između Nemačke i sila pobednica. Ovim, po Nemačku nepovoljnim ugovorom, ona je morala da se odrekne Alzasa, Lorene, ali i mnogih teritorija na istoku koje su ušle u sastav novih država, pre svega Poljske i Čehoslovačke. Osim toga, Nemačka je morala da plati veliku ratnu odštetu i ograniči vojsku. Ovakvi uslovi su u većem delu nemačke javnosti ocenjeni kao nepravedni, što je pojedinim ekstremistima kasnije dalo povoda za revizionizam i tvrdnje kako „nemačka vojska 1918. nije izgubila rat, već se samo pogrešnim odlukama političara posle sklopljenog primirja povukla na utvrđene granice”.

Uskoro su usledili i novi mirovni ugovori – Senžermenski potpisan 10. septembra s Austrijom, Nejski potpisan 27. novembra s Bugarskom i Trijanonski, koji je 4. juna 1920. potpisan između Mađarske i sila Antante. Tek posle sklapanja ovih ugovora definitivno su potvrđene nove granice u Evropi. S njene karte nestala su četiri velika carstva koja su postojala vekovima – Rusko, Nemačko, Austrougarsko i Osmansko, a nastale su mnoge nove države – Sovjetski Savez, Nemačka (Republika), Austrija, Mađarska, Čehoslovačka, Poljska, Kraljevina SHS, Finska, Letonija, Litvanija i Estonija. Rat je odneo oko 15 miliona života i ostavio duboke tragove u ekonomiji, politici, međudržavnim odnosima, kulturi.

Sve ovo i te kako se ticalo i Srbije, koja je od početka do kraja rata bila njegov aktivni učesnik. Srpska vojska je, posle proboja Solunskog fronta, oslobodila celu Srbiju, a posle kapitulacije Austrougarske i delove te carevine u kojima su živeli Srbi, Hrvati i Slovenci. Tako je Novi Sad oslobođen 9. novembra, a ulazak vojske u Srpsku Atinu dočekan je s oduševljenjem. Tada je Jaša Tomić održao svoj čuveni govor u kojem je rekao: „Mi smo u ovom trenutku još suviše očarani. Još pitamo sebe je li ovo što danas vidimo samo produženje petstogodišnjih snova naših ili je već nastupila java. Java je i hvala vam što ste ispunili davnašnje snove Srbinove.”

Slično je bilo i u ostalim oblastima, posebno tamo gde je živeo srpski narod, a vojska je u dogovoru sa srpskom vladom stizala do svih onih krajeva koji su bili predviđeni da uđu u buduću zajedničku državu. Konačno, ona je i proglašena 1. decembra 1918. godine, kada je u Beogradu objavljeno stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Ipak, cena koju je Srbija platila bila je prevelika. Prema podacima usvojenim na mirovnoj konferenciji u Parizu, Srbija je u Prvom svetskom ratu izgubila 1.247.435 stanovnika, od čega su 402.435 činili vojnici, što je predstavljalo oko 27 odsto njene ukupne predratne populacije. Srbija je od svih učesnika „Velikog rata” procentualno imala najviše žrtava, a po ukupnom broju žrtava bila je odmah iza mnogo većih zemalja – Rusije, Francuske i Nemačke, tako da se od posledica ovog rata demografski nije nikada oporavila. To je i razlog zbog kojeg se 11. novembar uvek, a ne samo kada su velike godišnjice, mora dostojno obeležavati.