Kraljevske banje Srbije

Put od lekovitih vrela do kraljevskih banja u Srbiji bio je duži od stoleća. Početkom 19. veka one su stasavale zajedno sa mladom srpskom državom i dve kraljevske loze – Karađorđevića i Obrenovića. Iako su kroz istoriju bili nepomirljivi protivnici, oni na vlasti nisu rušili ono što su njihovi prethodnici sagradili, već su nastavljali da ulažu u banje i iz svoje i iz državne kase. Podizali su banjska kupatila, fontane i česme, uporedo sa luksuznim vilama, letnjikovcima i dvorcima, tako da ta zdanja i danas predstavljaju simbole banja koje se mogu nazvati kraljevskim: Vrnjačke, Ribarske, Koviljače, Bukovičke, Niške, Vranjske, Brestovačke i Sokobanje.

Pod pokroviteljstvom prestolonaslednika Aleksandra II, izdavačka kuća „Gastro print” i redakcija časopisa „Turistički svet” nedavno su objavile ekskluzivnu monografiju „Kraljevske banje Srbije”, autora Zdravke Bubreško. U ovom dvojezičnom izdanju sa hologramom, uz obilje arhivskih i savremenih fotografija, faktografski i anegdotski ispričana je priča o osam znamenitih banja koje su svojevremeno bile mondenski i kulturni centri Srbije. To je deo šireg projekta afirmacije naših banja sa aristokratskim pedigreom, uz nadu da jednoga dana one uđu u grupaciju Kraljevske banje Evropske asocijacije banja.

Mondenski centri

Priču o srpskim banjama započinje knjaz Miloš dovođenjem barona Zigmunda Herdera, načelnika Saksonskih rudokopa, koji je 1835. godine analizirao i potvrdio lekovitost brestovačke, a kasnije i drugih banjskih voda. Miloš se najradije kupao u Sokobanji i Brestovačkoj banji, gde je sebi sazidao i konak, a najslađe je pio bukovički „kiseljak”. Pored izvora u Bukovičkoj banji započeo je 1860. godine „Staro zdanje”, velelepnu građevinu koja će se graditi još dugo posle njega, a u kojoj je kralj Milan priređivao raskošne balove. Kraljevski par Aleksandar Obrenović i Draga Mašin imao je svoju klupu za predah u Niškoj, dok je Draga iz zdravstvenih razloga odlazila na lečenje u Ribarsku banju.

(/slika2)Kralj Petar I Karađorđević finansijski je podsticao izgradnju i obnovu banja, a u mnogima od njih lečio je svoju upornu kostobolju. U Brestovačkoj banji je podigao dvorac, u Koviljači je podstakao izgradnju kupatila, a u Ribarskoj hotela. Regent i budući kralj Aleksandar I Karađorđević lečio se vodom sa Školske česme u Niškoj Banji, takođe i na izvorima Vrnjačke, a u Koviljači je podigao dragulj među banjskim zdanjima – Kur-salon, u kome je nakratko boravio i mladi kralj Petar II Karađorđević pre nego što je napustio zemlju 1941. godine.

Za vladarima su u banje dolazili ugledni trgovci i kompletna tadašnja poslovna, politička i kulturna elita – stranački prvaci, slavni glumci i književnici – pa su na najatraktivnijim mestima nicale raskošne vile i letnjikovci. Parkovi su uređivani u francuskom ili engleskom stilu, igrali su se kriket i tenis, priređivani su koncerti i balovi. Prema uputima banjskih lekara, lekovite vode ovih banja blagotvorno su uticale na kostobolju, plućne, stomačne, ženske i mnoge druge bolesti.

Naš „čika Pera” – kralj

Prvi ugostiteljski objekat u Vrnjačkoj Banji, „Narodna gostionica”, otvoren je 1885, a deset godina kasnije tu će zasvetleti i prva električna sijalica. Temelje raskošne vrnjačke parkovske flore, sa rundelama u francuskom baroknom stilu, postavio je Čeh Josip Paris, vlasnik čuvenih cvećara u Beču i Mariboru, koji se u Banji nastanio 1928. godine.

U novom kupatilu Banje Koviljače lečenje je, pored vode i blata peloida, podrazumevalo masažu, opuštanje, bazen. Takvom tretmanu prepuštao se i kralj Petar I Karađorđević u kadi napravljenoj specijalno za njega, koja i danas predstavlja jednu od ekskluzivnijih ponuda Banje. A njegov apartman na prvom spratu vile „Srbija” u Ribarskoj banji, sa jednostavnim drvenim krevetom, stolom i dve stolice, ni po čemu nije ličio na kraljevske odaje. S obe strane apartmana, slično kasarnama, nalazila se po jedna soba sa po pedeset kreveta za njegove gardiste.

Prvi zvanični gost Brestovačke banje, u leto 1834. godine, bila je knjeginja Ljubica za kojom je ubrzo stigao i knez Miloš, zajedno sa mlađim sinom Mihajlom. On je tamo obavljao državničke poslove i primao službene posete, a posle ručka i obavezne kafe i čibuka, odmarao se zahtevajući apsolutnu tišinu. Knjaz Miloš odredio je sudbinu i Bukovičke banje odlukom da se, baš pored Bukovičkih izvora, podigne ugledno zdanje, nalik onima koja je viđao u prestonim varošima Evrope. Kao jedan od najluksuznijih hotela na Balkanu, uvek na usluzi porodici Obrenović, a kasnije i Karađorđević, „Staro zdanje” vazda je okupljalo elitnu klijentelu koja je pronosila slavu lekovite bukovičke vode.

U lekovitoj vodi Niške banje uživali su kralj Milan i kralj Aleksandar Obrenović, a omiljeni gost bio je i kralj Aleksandar I Karađorđević. Za Sokobanju se zna da je bila prva i poslednja ljubav knjaza Miloša, ali je manje poznato da su upravo u sokobanjskom amamu kneževići Milan i Mihajlo naučili da plivaju uz pomoć tikava. A kada je kralj Petar I Karađorđević 1914. godine odlučio da tople vode Ribarske banje zameni mnogo toplijim sa vranjskih izvora, stigao je u živopisni južnjački kolorit u kome je vrelo od stranaca. Zbog udaljenosti od prestonice i loših komunikacija, meštani nisu bili baš najbolje obavešteni o prestolonaslednoj lozi Karađorđevića, tako da su tek kasnije saznali da je „čika Pera” sa kojim su često razgovarali zapravo njihov – kralj.

----------------------------------------------------

Simbol meraka

„Vremenom je u Vranjskoj banji otmena i bogata klijentela bila sve brojnija, ali i sve živahnija... Iz mahale je sve ređe odzvanjao kovački čekić, dok je ’bleh’ muzika bivala sve glasnija. Bogati Grci i Jermeni, trgovci iz Niša, Vranja i Skoplja, dočekivali su zore u najboljem raspoloženju, ostavljajući čitav imetak u kafanama i mehanama... Pevala je, doduše već vremešna, Malika Jeminović, Ciganka naročite lepote i glasa. Bila je Borina inspiracija za ’Koštanu’ i do danas ostala simbol meraka i južnjačke pesme pune čežnje.”

-----------------------------------------------------

Zubuni i libada

„Turistička sezona Sokobanje u Miloševo vreme počinjala je u proleće i trajala do prvih prohladnih dana. Banja je bila na glasu. Decenijama je u nju dolazio otmeniji svet, ugledni trgovci, činovnici, poznati glumci i pisci... Na banjskom šetalištu mešali su se zubuni i suknje seoskih žena sa libadama gradskih gospođa, a kasnije, pred kraj veka, i sa gošćama iz inostranstva obučenim po poslednjoj evropskoj modi. Na glavnom šetalištu i obližnjim ulicama bilo je 17 mehana i oko 40 zanatlijskih radnji.”

Radmila Tamindžić