Spomenik sa simbolima četiri vere

Čačak – Oficirska izreka kaže da su jedino mrtvi dočekali kraj ratova, a spomenici što se nižu posle svake vojne svedoče o životu i nevoljama naroda kojih ih gradi. Čačak danas, sa 117.000 stanovnika, ima čak 187 spomenika ustanicima, ratnicima, borcima i ponovo ratnicima iz godina raspada SFRJ. Jedan od tih kamenih belega proglašen je 27. decembra prošle godine za nacionalno kulturno dobro. Vlada Srbije, na predlog Ministarstva kulture, svrstala je u red posebnih obeležja srpske istorije Spomen-kosturnicu poginulim ratnicima 1912–1918, podignutu na čačanskom groblju 1934. godine. Tu zajednički počivaju 914 srpskih i vojnika Centralnih sila, a iznad njihove večne kuće podignuta je piramida sa obeležjima pravoslavne, katoličke, mojsijevske i mohamedanske veroispovesti.

To je ovo grobno mesto učinilo kulturnom vrednošću, već poznatom na daleko. Meštani su spomenikom učinili čast svom vojniku i beleg neprijateljskom, i jednim graditeljskim delom višestruko uzdigli sliku o ovom podneblju.

Taj posao i dane opisao je, do pojedinosti, i sabrao istoričar Teodosije Vukosavljević u radu objavljenom 1976. godine, kao prilog u "Zborniku" čačanskog Narodnog muzeja. Iz tog teksta potiču podaci koji slede.

Izginuli i pomrli učesnici balkanskih i Prvog svetskog rata na području Čačka bili su sahranjivani na dva mesta. Srbi na svom vojničkom groblju, u sastavu gradskog, a vojnici Centralnih sila na švapskom počivalištu u blizini bolnice, gde im je bio podignut mermerni spomenik sa epitafom: "Es starb ein jeder fur sein Vaterland" ("Umro je svaki za svoju otadžbinu").

Udruženje rezervnih oficira i ratnika (UROiR – Fidak) u Čačku, uz pomoć svoje ženske sekcije, odlučilo je poratnih godina da podigne zajedničku spomen-kosturnicu na čačanskom groblju. U nju su iz pomenutih kripti, uz Betovenov "Posmrtni marš", preneti i položeni posmrtni ostaci 652 srpska ratnika iz čačanskog (109), rudničkog (96) i svih drugih okruga Srbije, čiji se život ugasio na ovom području. U istu večnu kuću sahranjena su 262 vojnika Centralnih sila: iz Češke (65), Ugarske (61), Austrije (33), Slovenije (14), Hrvatske (20), BiH (19), Vojvodine (9), zatim ukupno 26 soldata iz Nemačke, Bugarske, Italije, Moravske, Galicije i Bukovine, dok za još 15, koji takođe počivaju tu, nema tragova o poreklu.

Po zamisli ovdašnjeg inženjera Isidora Janjića, kamenorezac iz Čačka Frančesko Berbelja sagradio je povrh kosturnice piramidu od kamena "plavi tok", dopremljenog iz svog majdana u Jeminskoj steni. Na svakoj od strana postavljen je po jedan verski simbol od jablaničkog granita: pravoslavni krst, katolički krst, islamski polumesec i jevrejska šestokraka zvezda.

Obeležje vojnicima svih vera, uslovno i narodnosti, koštalo je 50.000 dinara, i bilo otkriveno 23. septembra 1934. godine. Ta čast pripala je kraljevom izaslaniku Oskaru Časki, uz prisustvo predstavnika poslanstava Francuske, Engleske, Belgije, Italije, Nemačke, Bugarske, Rumunije i Turske u Beogradu. Uprava Drinske banovine dala je pet plaćenih dana svakom činovniku koji je doputovao u Čačak za tu priliku, mnoštvo gostiju prespavalo je po kućama meštana, neki i "za kafanskim stolovima" jer ne beše postelja.

Uprava Žičke eparhije nije gajila simpatije prema odluci da na spomenik budu postavljene oznake koje nisu pravoslavne. Žički episkop Nikolaj Velimirović je odbio da prisustvuje osvećenju i otišao tako daleko da je bacio anatemu na inženjera Janjića, kao projektanta spomenika. Bežeći od sukoba, UROiR je odlučio da spomenik bude podignut van grobljanskog zemljišta, uz među.

Sedam godina kasnije u okupiranom Čačku, nemačka uprava pismeno je naredila Berbelji sa sa piramide ukloni polumesec i Davidovu zvezdu, pa su na mestima tih oznaka ostale samo konture, sve do 23. septembra prošle godine. Tada je beogradska slikarka Irena Kelečević, u sastavu svog rada "Senke prošlosti" s kojim je učestvovala na 24. Memorijalu Nadežde Petrović, obnovila oba znaka, vrativši spomeniku prvotni lik.

Na Međunarodni dan tolerancije, 16. novembra prošle godine, ispred kosturnice i obnovljenog spomenika činodejstvovala su četvorica duhovnika. "Večnuju pamjat" očitao je Radosav Milinković, protojerej iz Čačka i trnavski namesnik. Rekvijem na latinskom jeziku držao je beogradski nadbiskup Stanislav Hočevar, za Davidove potomke na hebrejskom se molio rabin Isak Asijel, zatim se na našem jeziku pomolio Eldin Ašćerić, imam beogradsko-sremski i generalni sekretar Islamske zajednice Srbije.