Srpski vojnik i Evropejac (2)

Više vojnik nego političar, više državnik nego diplomata,kralj Aleksandar Karađorđević je složen izbor između državnog jedinstva i političkih sloboda 1929. godine lako rešio u korist prvog. Cena ovog koraka bila je visoka: od tada do konačnog raspada Jugoslavije, sedamdeset dve godine kasnije, ova država nikada nije uspela da povrati demokratski poredak. Ovaj neuspeh, međutim, ne može se pripisati kralju Ujedinitelju. On je bio ugrađen u same temelje nove države koja je uprkos znatnom usponu i evropeizaciji ostala pretežno agrarna, ekonomski zaostala i neravnomerno razvijena. U takvim okolnostima stvaranje jugoslovenske nacije bilo bi gotovo nemoguće poslanječak i da su političke i intelektualne elite Srba i Hrvata bile potpuno jedinstvene.

Kralj je bio i veliki filantrop čijim je zalaganjem rešeno invalidsko pitanje. On i njegova supruga kraljica Marija ostavili su i pomogli niz zadužbina. Kraljevoj filantropiji, kao i posebnoj zahvalnosti koju je osećao prema carskoj Rusiji zbog njene podrške Srbiji u Prvom svetskom ratu, treba pripisati i izuzetnu posvećenost koju je pokazao prema ruskim izbeglicama koje su u desetinama hiljada došle a mnoge se i trajno nastanile u Kraljevini Jugoslaviji.

Kralj Aleksandar bio je prvi srpski novovekovni monarh koji je stvorio evropski dvor i prvi vladar novije srpske istorije koji je bio istinski Evropejac. Uz kneza Pavla i kneginju Olgu u najbližoj okolini, uz suprugu kraljicu Mariju koja je bila praunuka kraljice i carice Viktorije, kralj koji je formativne godine proveo u kosmopolitskoj Ženevi, bio je građanin Evrope i verski najtolerantniji vladar u savremenoj srpskoj istoriji. Kraljevo poštovanje prema islamu i jevrejskoj zajednici, a isto tako i prema rimokatoličkoj crkvi, bilo je hvale vredan primer razborite verske politike.

Kao Evropejac kralj je težio da obezbedi dostojno mesto Jugoslaviji u postversajskom poretku. Najveća vrednost kralja Aleksandra kao državnika bila je u tome što je shvatao da je obezbeđenje mira uslov opstanka nove države. Zato je 1920-1921. odlučno učestvovao u stvaranju Male antante u kojoj su se našle zajedno versajske pobednice Jugoslavija, Čehoslovačka i Rumunija. Ovaj savez je februara 1933. obrazovao stalni savet i sekretarijat koji su podsticali ekonomsku saradnju i bio je preteča sličnih ekonomskih integracija u zapadnoj Evropi posle Drugog svetskog rata. Pod kraljem Aleksandrom stvorena je i prva tvorevina u istoriji novije srpske državnosti koja je igrala uticajnu ulogu u kreiranju evropske politike. To je učinjeno kroz istaknuto učešće Jugoslavije u Ligi naroda, a uz podršku Francuske koja je kralju Aleksandru bila glavni spoljnopolitički partner. U evropske domete njegove politike spadaju i Pakt prijateljstva sa Italijom 1924, i naročito Ugovor o prijateljstvu sa Francuskom 1927. koji mu je bio posebno pri srcu. Pred kraj života Aleksandar je odigrao ključnu ulogu u osnivanju Balkanskog pakta u koji su ušle Jugoslavija, Rumunija, Grčka i Turska, a koji je imao za cilj obezbeđenje dugoročnog mira na Balkanu. Njegovo ubistvo ostavilo je neostvarenim Aleksandrovu želju da u Balkanski pakt uvede i Bugarsku, te njegove planove da trajno stabilizuje prilike na Balkanu i umanji mešanje velikih sila.

(/slika2)U poslednjim mesecima života kralj Aleksandar je na Vidovdan 1934. postavio kamen temeljac za gradnju mauzoleja na Avali – Spomenika neznanom junaku. Ivan Meštrović, arhitekta mauzoleja, postavio je u njega karijatide koje predstavljaju osam regiona Jugoslavije: Šumadinku, Panonku, Crnogorku, Bosanku, Makedonku, Zagorku, Dalmatinku i Slovenku, a u središnjem delu mauzoleja ispisane su godine 1912-1918. koje odaju spomen Srpskoj vojsci u Balkanskim ratovima i Velikom ratu. U viđenju većine Srba tog vremena to je bio spomenik koji ovekovečuje srpske žrtve položene u temelje nove države, a osam karijatida označavale su pet Srpkinja, dve Hrvatice i jednu Slovenku, to jest samu Jugoslaviju u kojoj bi moć otprilike na taj način trebalo da bude raspodeljena. U viziji većine Hrvata karijatide je trebalo da se preobraze u najmanje šest saveznih jedinica, a u novoj federaciji svaki njen sastavni deo imao bi pravo veta. To je bilo dosta različito od onoga kako su na spomenik gledali njegov naručilac i njegov tvorac. Prvi je u ovoj simbolici video osam regionalnih identiteta koji će se spojiti u jedan jugoslovenski, drugi je u mauzoleju video i univerzalnu vertikalu koja povezuje ljude svih doba.

Srpski vojnik, jugoslovenski ideolog, balkanski i evropski državnik, sve su se ove uloge spojile u jednoj ličnosti – u kralju Ujedinitelju. U jesen 1934. Aleksandrov ugled u Evropi bio je na vrhuncu, a isto tako i uticaj Jugoslavije na Balkanu i u Srednjoj Evropi. Upravo tada došlo je do njegovog ubistva koje je bilo pucanj u evropski mir. Viteški kralj je pao kao žrtva nacionalističkih izvršilaca i fašističkih i nacističkih naručilaca, a celokupna bezbednosna aphitektura koju je postojano gradio ubrzo je dovedena u pitanje. Za kraljem Ujediniteljem ostala je simbolika neostvarene vizije umetnički opredmećena na Avali: vizija državne tvorevine koja poštujući sopstvenu tradiciju prevazilazi nacionalne i verske podele, uviđa da je deo šireg regiona i traži dostojanstveno mesto u Evropi.

istoričar