Duh palanke iz metropole

Problem metropolizacije Srbije je već nekoliko decenija predmet ozbiljnih stručnih rasprava. Ekonomisti, prostorni planeri i mnogi drugi argumentovano su se zalagali za nužnost usklađenog i ravnomernog regionalnog razvoja i ukazivali na primere visokocentralizovanih evropskih država koje su podsticale policentrični razvoj na svojoj teritoriji. Srpske političke i upravljačke elite ova tema nije interesovala, niti su htele da se upuštaju u to kakve posledice će imati na razvoj teritorijalnog i socijalnog kapitala zemlje. Nije, stoga, iznenađujuće što su zaostalost, beda ili, kako bi se danas reklo, potpuna društvena isključenost bili i još uvek su vidljivo obeležje velikog dela Srbije, naročito seoskih područja, ali i malih gradova.

Podaci iz svih segmenata privrednog, socijalnog, kulturnog života Srbije ukazuju na izuzetno visok stepen metropolizacije države. Praktično da nema područja života u kome ne postoje ogromne razlike između Beograda i ostatka Srbije, izuzev delimično Novog Sada, Subotice i još nekoliko gradova. Žiteljima Beograda, naročito užeg gradskog područja, decenijama su bile dostupne kvalitetne i visoko specijalizovane usluge u oblasti obrazovanja i zdravstva (besplatne i finansirane iz budžeta), kulture, nauke itd, a troškovi života su bili niži nego u mnogim gradovima srednje veličine (stanarine za stanove u društvenom vlasništvu, daljinsko grejanje, voda, gradska čistoća, javni prevoz...). Razvojni tokovi u protekle dve decenije, od raspada Jugoslavije, potvrđuju da uzrok tome nije bila pozicija Beograda kao federalnog centra velike države, nego da je problem u nekompetentnoj državnoj politici Srbije. Povećanje cena komunalnih usluga u Beogradu u proteklih nekoliko godina neće bitnije pomoći da se smanji pritisak ka glavnom gradu, koji još uvek pruža neuporedivo veće pogodnosti i šanse nego ostali delovi Srbije.

Beogradske uprave se nikad nisu distancirale od ovakve politike države niti su nastojale da svojim aktivnostima podstaknu policentrični razvoj Srbije i na taj način preduprede svakim danom sve vidljivije i pogubnije posledice ovakvog razvoja.

Metropolizacija Srbije nije dovodila u Beograd samo mlado i obrazovano stanovništvo iz „unutrašnjosti“, nego i sirotinju. Nema spora da je podnošljivije biti siromašan u Beogradu, jer su socijalne službe jače, jer postoji šansa da se dobije neki stan na korišćenje, da se ostvari subvencija pri plaćanju komunalnih usluga...

Migracije ka glavnom i drugim velikim gradovima su opšte mesto u većini evropskih država. Ono po čemu se, međutim, Srbija bitno razlikuje od evropskih država jesu ogromne razlike u nivou razvijenosti između opština, a još više između naselja. Mnoga naselja u Srbiji (seoska, prigradska) još uvek su u 19. veku, mereno osnovnim indikatorima kvaliteta života. Život u njima je ispod minimalnih standarda, koji uzgred budi rečeno u Srbiji nisu ni uspostavljeni. Iz istog budžeta u Srbiji se finansira obavezno obrazovanje u osnovnoj školi bez klozeta i tekuće vode u zgradi, i u školi sa bazenom, teniskim igralištem i pauer-pointom.

Nekoliko decenija su „kosmopolitski duh“ i imidž Beograda kao evropske metropole građeni na identifikaciji sa BITEF-om, FEST-om, dobrim i avangardnim pozorištima, koncertima, filmskom produkcijom i, što nije bilo bez značaja, na poziciji glavnog grada najotvorenije države realsocijalističkog bloka. Sva ta događanja, međutim, odvijala su se na malom području grada, gotovo unutar „kruga dvojke“, a van tog kruga dešavao se neki drugi život, neka druga kultura, za koju ovaj „elitni“ i „prosvećeni“ Beograd nije bio zainteresovan. Sa urušavanjem pomenutih i drugih prepoznatljivih belega, i sa medijskom promocijom i podrškom, iz Beograda je progovorio duh palanke. Taj palanački duh naročito prezire svoje okruženje, svoju zaostalu i „primitivnu“ provinciju.

Kakve su šanse da se promene odnosi glavnog grada i tzv. Unutrašnjosti? Put vidim u lokalnim patriotizmima, oslobođenoj autonomiji i vitalitetu lokalnih zajednica, njihovoj saradnji sa organizacijama civilnog društva i osposobljavanju da učestvuju u različitim programima koje podržavaju i finansiraju međunarodne organizacije. Od sadašnje političke i stručne elite u Srbiji ne treba na ovom planu mnogo očekivati.

Redovni profesor Arhitektonskog i Geografskog fakulteta  Univerziteta u Beogradu