Umetnici i modeli

U bečkom muzeju MUMOK danas će biti otvorena velika međunarodna izložba „Gender Check” na kojoj učestvuju umetnici iz Istočne Evrope, uključujući i umetnike iz Srbije. Na izložbi koja se bavi prepoznavanjem muških i ženskih uloga u istočnoevropskoj umetnosti biće predstavljeni i radovi Zore Petrović, Nadežde Prvulović, Katalin Ladik, Goranke Matić, Jelene Radić, Milice Tomić, Tanje Ostojić, Marine Abramović, Neše Paripovića i Raše Todosijevića (iz kolekcije Erste banke). Istoričarka umetnosti iz Srbije Bojana Pejić, koja živi i radi u Berlinu i od sredine devedesetih godina prošlog veka se bavi umetnošću „istočnog” regiona, kustos je ove izložbe. Izložbu organizuje Erste fondacija s namerom da obeleži 20 godina pada „gvozdene zavese”, a ona je bila povod za razgovor sa Bojanom Pejić.

Sa kojim ste osnovnim motivima radili projekat i izložbu Gender Check?

– Reč je o pokušaju da se umetnost koja je nastala u istočnoevropskim zemljama čita u novom ključu – sa pozicija feminističke istorije umetnosti. Moje kolege i koleginice koje žive u različitim istočnoevropskim sredinama i ja, pokušavamo da „čekiramo” da li je pitanju pola/roda moguće pristupiti sa našim današnjim poznavanjem feminističkih i kvir teorija. Nastojimo da prepoznamo kako su odnosi pola/roda predstavljeni u umetničkim radovima – slikama, skulpturama, plakatima, ili filmovima. Na primer, kada se radi o reprezentaciji porodice u socijalističkoj umetnosti, a to je tema koja je bila izuzetno omiljena u zvaničnoj umetnosti, u DDR-u ili Albaniji na primer, jasno je da se o radi o promociji heteroseksualnog modela porodice. Na sličan način, uočavanje podele rodnih uloga je naročito lako kada gledamo umetničke radove, slike ili fotografije, koji se bave temom umetnika i modela. Naravno, iz istorije umetnosti znamo da je model skoro uvek bio ženskog roda, a umetnik muškog. Ne samo na ovom primeru, jasno je da su odnosi roda u stvari odnosi moći.

Kako se od šezdesetihgodina naovamo menjala predstava muškog i ženskog tela u umetničkoj tradiciji?

(/slika2)Na izložbi se ne radi isključivo o reprezentaciji ženskog i muškog tela, već o prepoznavanju rodnih – muških i ženskih – uloga onako kako ih umetnici vizualizuju u svojim radovima. Naravno, reprezentacija tela je i ovde nezaobilazna. Na primer, ženski akt koji je verovatno najstarija tema u umetnosti bio je vekovima „muška” tema, mada su se njome bavile i umetnice. Na izložbi imamo bar desetak ženskih aktova koje su uradile žene, među njima i naša Zora Petrović koje telu pristupaju na drugačiji način. To može ali ne mora da znači da je „ženski pogled” podrazumevao lezbijsku erotiku. Interesantno je da u čitavom socijalističkom periodu ima veoma malo muških aktova. Poljski istoričar umetnosti Pjotr Pjotrovski je u jednoj studiji izneo tezu da je to stoga što je socijalistički puritarizam nasledio/preuzeo u velikoj meri hrišćansko nasleđe, u kome ne postoji reprezentacija nagog Hrista.

Sa kojom je brzinom umetnost odgovarala na promene u društveno političkoj sferi, odnosno na istorijske promene?

Ovde moramo da razdvojimo socijalistički i postsocijalistički period. Za kritiku prvog perioda najsnažniji su mi radovi slikara i fotografa iz DDR-a. U izvesnom broju slika nailazite na drugu stranu emancipacije žena u socijalizmu i oficijelne reprezentacije žene–udarnice. Slike pokazuju žene posle radne smene koje su potpuno iscrpljene od posla. Isto tako, u DDR-u je nastala i jedna slika na kojoj su muški i ženski akt i koja ikonografski varira temu Adama i Eve, tematizujući kućno nasilje nad ženom. Ovo je, koliko mi je poznato, jedinstven primer iz socijalističkog perioda. Tema nasilja nad ženama se javlja u istočnoevropskom kontekstu tek posle Zida.

Umetnost posle 1990. izuzetno brzo reaguje na društvene promene, bilo da se radi o turbo kapitalizmu, potrošačkom društvu, nezaposlenosti, prostituciji, pornografiji, homofobiji.

Koje su najmarkantnije promene koje u umetnosti predstavljanja roda donosi pad Berlinskog zida?

Mislim da je to tematsko bogatstvo. Sa demokratijom, tranzicijom, osiromašenjem društva i u našem regionu sa ratovima, otvorene su nove teme, poput nasilja nad ženama, na primer. Pornografska industrija je vrlo brzo postala cilj umetnikove kritike. Kao u svetu, devedesete su bile decenija tela i u istočnoevropskom kontekstu: ne više idealizovanog tela koga znamo iz starije istorije, već bolesnog tela, „nesavršenog tela”, starog tela, homoseksualnog tela. Umetnice i umetnici sa ironijom pristupaju glorifikaciji materinstva, koje se u manjoj ili većoj meri romantizuje u „novim demokratijama”, bilo zato što to odgovara nacionalističkim ciljevima ili jednostavno zato što su žene, koje su u socijalizmu bile „zaposlene majke” koje su radile u dve „smene”, na radnom mestu i kod kuće, morale da postanu samo – majke. U tranzicionim promenama, poznato je, najpre su stradale „ženske industrije”, kakva je na primer bila tekstilna.