Grad tri svete knjige

Pet milenijuma je dramaturgija Jerusalima pisana po tri svete knjige: Talmudu, Bibliji i Kuranu.

Mnogi osvajači prošli su kroz njegovu istoriju: Vavilonci, Presijanci, Grci, Seldžuci. Rimljani su ga razorili 70. godine proterujući Jevreje u vekovno progonstvo. Krstaši i Saladin zbog njega su ratovali. Britanci ga preoteli od Osmanlija.

Već decenijama je u žiži bliskoistočnog konflikta: od kako je u ratu 1967. Izrael od Jordana preuzeo istočni, arapski deo grada, proglašen je za „večnu i nedeljivu” prestonicu jevrejske države. Palestinci, međutim, traže da istočni Jerusalim bude glavni grad njihove buduće države.

Jerusalim je Jevrejima središte vaseljene. Zid, ostatak srušenog Solomonovog hrama, ili Zid plača, kako je bio poznat do 1967, najsvetije je mesto zidara prve jednobožačke religije, judaizma. U Jevrejskom kvartu, koji se naslanja na Zid, uz monotoni žamor glasova iz ješiva po kojima se izučava Tora osetićete dugovečnost sinagoga.

Nedaleko, kada se prate stanice Hristovog stradalnog puta što vodi ka brdu Golgota, nalazi se Crkva Svetog groba, sveto mesto hrišćanstva. Iz grčkih pravoslavnih zdanja patrijarh jerusalimski šalje blagoslove svome stadu. Okolo vijore zastave vitezova malteškog reda. Benediktinci lelujaju uskim kamenim ulicama što skrivaju hramove etiopskih Kopta, haldejaca, sirijskih katolika, asirske crkve.

Nešto gore su Jermeni. Njihov kvart, kojim promiču sveštenici prekriveni crnim kukuljicama, nagrada je narodu koji je prvi Hristovo učenje prihvatio kao veru države.

Konačno muslimanska četvrt. Sa platoa iznad Zida, dominiraju džamija Al-Aksa i Kupola na steni čiji pozlaćeni svodovi trepere nad kamenom sa koje se verovesnik Muhamed uzvinuo u nebo čineći Al-Kuds – pod kojim imenom je Jerusalim poznat pripadnicima najmlađe od tri velike religije – trećim najsvetijim mestom islama, posle Meke i Medine.

Iščekujte, onda, zvučni sudar tih svetova, predvečernji trenutak kada se tri različita poziva na molitve kao prepleteni kovit uzviju u zlatasto jerusalimsko nebo. Kada kroz žamor iščitavanih talmudskih Tora prostruji mujezinov glas presecan zvonima Crkve Svetog groba.

Kakva je danas sudbina ovog svetog grada u kamenu smeštenog između Mrtvog mora i Sredozemlja, zakovanog u istoriji i ubačenog u središte budućnosti čitavog regiona?

Po planu podele britanske mandatne teritorije Palestine na jevrejsku i arapsku državu, koji su UN izglasale 1947, bilo je predviđeno da Jerusalim sa okolinom bude poseban entitet – sorpus separatum – pod upravom UN i okružen palestinskom teritorijom.

U vreme nastanka Države Izrael, tokom prvog rata sa Arapima 1948, jevrejske snage zauzele su zapadna predgrađa i zemlju koja ih je povezivala sa novom državom. Jordan je 1950. anektirao istočni Jerusalim, uključujući i Stari grad sa svim njegovim svetim mestima. Jevrejski kvart je ispražnjen, sinagoge uništene.

Velike sile prihvatile su potom de fakto podelu Jerusalima duž fortifikovane Zelene linije. Jevrejima je pripao zapadni deo, dok je arapski istok dospeo pod upravu jordanskog kralja koji je 1960. Jerusalim proglasio za drugu prestonicu Jordana.

Stanje je bilo, i ostalo, nedefinisano. Formalni suverenitet nad Jerusalimom nisu priznale ni UN ni velike sile.

Kada su Izrael i Arapi ponovo zaratili 1967, Izrael je tokom šest dana sukoba zauzeo ne samo istočni Jerusalim već i čitavu Zapadnu obalu, sve do reke Jordan. Iako je vernicima omogućen pristup svim svetim mestima, stari Magrabi (marokanski) deo ispred Zida je srušen i zamenjen otvorenim prostorom dok je jevrejska četvrt ponovo naseljena.

Međunarodna zajednica ponovo nije priznala Izraelu pravo da istok Jerusalima stavi pod svoju kontrolu, proglašavajući odluku de fakto aneksijom, što je Izrael demantovao. Savet bezbednosti UN novembra 1967. izglasava rezoluciju 242 koja poziva Izrael na povlačenje „sa teritorija okupiranih u nedavnom konfliktu”.

Problem je definitivno cementiran kada je Kneset, izraelski parlament, izglasao zakon kojim se „čitav i ujedinjen Jerusalim” proglašava za „večnu i nedeljivu” prestonicu Izraela. Savet bezbednosti ponovo reaguje proglašavajući deklaraciju „ništavnom”.

Spor oko budućeg statusa grada, koji sada broji oko 750.000 stanovnika – dve trećine Jevreja i trećine Palestinaca, mahom muslimana ali i hrišćana – postaje jedan od ključnih problema rešavanja izraelsko-palestinskog konflikta.

 B. J.