RAZLIKA IZMEĐU POLITIČARA I ČINOVNIKA

Od političara i činovnika očekuju se različite vrline. Prvi treba da se odlikuju posedovanjem vizije i snalažljivošću u „iracionalnom manevarskom prostoru” u kojem se odvija borba za moć, dok drugi treba da se odlikuju strogim poštovanjem hijerarhije i pravila koja važe u državnoj upravi. Poslušnost je vrlina činovnika u svim slučajevima u kojima se ne krše zakoni ili ljudska prava, i naročito onda kad se ne slaže sa mišljenjem pretpostavljenih, a vrlina političara je u snalažljivoj odvažnosti.

Ove razlike o kojima je još Maks Veber pisao ne bi, možda, trebalo naglašavati da se nedavno u Vladi Srbije nije desilo nešto što potpuno odstupa kako od poželjnog ponašanja političara tako i od pohvalnog ponašanja činovnika. Radi se o sporu ministra Čiplića i državnog sekretara Karadžića. Sasvim je sporedno kakav je sadržaj njihovog neslaganja, jer državni sekretar jednostavno ne sme da se javno ne slaže sa pretpostavljenim ministrom.

Ako državni sekretar kojem je ideal da bude činovnik, a državni sekretar jeste najviši položaj u činovničkoj strukturi, smatra da ministar u nečem greši ili da ga zapostavlja, on bi trebalo da mu to stavi do znanja u okviru samog ministarstva, te da nastavi poslušno ispunjavanje svojih dužnosti, jer tako časno služi državi. Ukoliko, pak, državni sekretar želi da se u budućnosti bavi politikom, onda mora prvo dati ostavku, pa onda javno kritikovati ministra. Time se on, pošto je shvatio da nije za činovnika, uključuje u politiku u kojoj tek treba da pokaže da poseduje vrline političara.

Ako se ministar suoči sa neposlušnošću državnog sekretara onda ga radi dobrobiti države mora pod hitno otpustiti, jer neposlušni državni sekretar predstavlja primer lošeg činovnika. Ukoliko mu, pak, od njega moćniji političari usled koalicionih ili nekih drugih razloga ne dozvoljavaju da lošeg činovnika smeni, onda politička čast nalaže ministru da ode s položaja. Najgore je „rešenje” ako ministar ne otpusti neposlušnog državnog sekretara i istovremeno zadrži položaj ministra. Tada bi bilo potrebno da premijer, ako je političar od formata a ne tek rđavi činovnik, smeni obojicu nedostojnih.

Nažalost, Srbija oskudeva u dobrim političarima, jer je skupština koja bi trebalo da služi odgoju političkih vođa obesmišljena pravilom da poslanik potpisuje blanko ostavku na početku mandata. Na taj način se utvrđuje poslušnost kao glavna osobina poslanika. Problem je u tome što ova vrlina činovnika predstavlja tešku manu političara koji bi trebalo da se razvije u vođu. Istovremeno, činjenica da je državni sekretar činovnička pozicija koja je podložna koalicionim pogađanjima pomaže da se shvati da se političari smeštaju na činovničke pozicije i tako se pravi dodatno zamešateljstvo, jer na činovnička mesta mogu doći ljudi koji ne poseduju činovničku čast. Tada se može desiti da činovnik odbija poslušnost pretpostavljenom pošto smatra da njegova čast političara, intelektualca ili nevladinog aktiviste ne dozvoljava slušanje (ispunjavanje) naređenja sa kojima se ne slaže. U tim slučajevima stari identitet ometa dobro obavljanje nove činovničke uloge.

Čitavo ovo kratko razmatranje ima svrhu ukazivanja na razliku između političke i činovničke časti, te na potrebu jasnog i oštrog razgraničenja između političkih i činovničkih položaja. Nažalost, u Srbiji ovo razgraničenje nije napravljeno, pa se činovnici katkad ponašaju kao politikanti, a političari kao činovnici. Nema darovitih političkih vođa, jer se u korenu čupaju vrline koje su političaru neophodne. Istovremeno, činovnici sebi dozvoljavaju ponašanje koje ne bi smeli ispoljavati, možda, i zbog toga što umeju doći iz nevladinog sektora koji podrazumeva znatno više slobode od činovničkog položaja. Međutim, dok politički vođ, intelektualac ili aktivista nevladinog sektora ne sme biti poslušan pošto bi trebalo da razmišlja isključivo svojom glavom, dotle činovnik mora slušati nadređenog kada je već prihvatio da bude deo državne uprave. Onog trena kad se prihvati državno nameštenje, bilo da se radi o položaju državnog sekretara, bilo ambasadora ili o nekom drugom, prestaje dotadašnja karijera slobodnog intelektualca ili nevladinog aktiviste. Potonji zastupaju isključivo svoje mišljenje i snose za njega odgovornost, a državni činovnik zastupa mišljenje države koje obrazuju politički vođi i to mora činiti na što uverljiviji način ili se otpušta iz državne službe. Država u kojoj činovnici ne poštuju hijerarhiju i govore različito o istoj temi od svojih pretpostavljenih ostavlja utisak neozbiljnosti i neuređenosti, pa ne iznenađuje ako nije ozbiljno shvaćena ni od sopstvenih građana ni od drugih država.

Docent na Filozofskom fakultetu u Beogradu