Carevi ili konjušari

"U jednom tračkom selu, u porodici siromašnog seljaka rodio se dečak kome su dali ime Vasilije. Nekoliko čudnovatih događaja nagovestili su tek rođenom dečaku blistavu karijeru. Dok su jednog dana njegovi roditelji radili na njivi sina su ostavili u hladovini gde je zaspao. Tada se pojavio orao i zaklonio ga senkom krila. Vasilijeva majka se najpre uplašila i pokušala da otera pticu, ali kada se ova odmah vratila njoj je bilo jasno da se radi o božjem znaku."

Ovaj citat iz knjige "Vizantija – purpur i pergament" (u izdanju "Evolute"), autora profesora Radivoja Radića, ne govori samo o verovanjima Vizantinaca, već svedoči i o "horizontalnoj pokretljivosti" žitelja te imperije. Jer, ovaj siromašni dečak, koji je u mladosti radio kao konjušar, nije niko drugi do Vasilije Makedonac, jedan od najpoznatijih vizantijskih careva i osnivač čuvene dinastije.

Ali, činjenica da su u Vizantiji i najsiromašniji ljudi zahvaljujući sposobnostima mogli doći do najviših položaja ne umanjuje odanost Vizantinaca prema svojim carevima. Jedan od primera za to je lepa i pametna, ali pomalo razmažena i hirovita carica Zoja, poslednji predstavnik upravo ove dinastije. Druga po redu kćerka cara Konstantina ostala je zapamćena po tome što se više puta udavala kako bi produžila dinastiju, a prvi put se udala kada je imala "samo" pedeset godina.

Iz tih davnih vremena nisu ostale upamćene samo carice. Mada su žene u javnom životu Vizantije, kao i ostalim državama srednjeg veka, imale manje značajnu ulogu od muškaraca, mnoge od njih ostavljale su dubok utisak na savremenike. Takva je bila i Kasija, lepa i obrazovana žena, koja je još u mladosti postala monahinja, a kasnije i uspešna književnica. Ona je bila preteča onoga šta će se vekovima kasnije nazvati – "borba za ženska prava".

Otkud potreba da se zabeleže ovi, manje poznati, detalji iz vizantijske istorije? Profesor Radić ističe da istoriju ne čine samo prelomne bitke i harizmatičke ličnosti. Ona je, pre svega totalitet, a jedno vreme najbolje se može sagledati iz života običnih ljudi – njihovih verovanja, navika, kulture.

– Postoji potreba za literaturom koja je naučno utemeljena, a na popularan način govori o ličnostima i događajima iz Vizantije. Tim pre što takvih knjiga do sada nije bilo, a o Vizantiji i danas postoje predrasude koje treba otkloniti – ističe Radivoj Radić, profesor istorije Vizantije na Filozofskom fakultetu u Beogradu.

Vizantija je dugo bila najkulturnija država srednjeg veka koja je veoma uticala i na formiranje našeg identiteta. Vizantinci su mnogo polagali na obrazovanje. Pored manastira, sedišta učenih ljudi bili su i univerziteti koji su ponekad svojim "studentima i profesorima" propisivali uniforme. Bilo je i drugih škola. "U srednjoj školi se u toku šest ili sedam godina najviše izučavala gramatika. Ona se smatrala majkom svih veština, a polaznici su morali da se upoznaju s fonetikom, morfologijom, sintaksom i stilistikom", navodi se u knjizi.

Ipak, najveće obeležje Vizantije bila je hrišćanska vera, kao i monaštvo koje su oni veoma cenili. To ne znači da nisu bili i pomalo sujeverni, pa su u knjizi opisani i pojedini strahovi, poput ubeđenja da komete donose zlo i nesreću. Na kraju, nameće se i pitanje – kakav se danas zaključak može doneti o carstvu koje je prestalo da postoji još 1451, kada su Osmanlije osvojile Carigrad.