Baština nije popisana

Sa progonom Srba iz Srpske Krajine i Hrvatske tokom rata 1991-1995, a posebno u vojnim operacijama "Bljesak" i "Oluja" 1995. godine, došlo je i do sistematskog uništavanja spomenika kulture kako bi se uklonili tragovi milenijskog prisustva Srba na tim prostorima. Nažalost, u matici nije postojalo raspoloženje da se pokrene domaća i svetska javnost kako bi se zaštitila napuštena spomenička baština. Glasovi retkih pojedinaca bili su nedovoljni da se to postigne.

U proteklom periodu duhovna baština nije popisana niti dovoljno zakonom zaštićena. Ako se ovome doda nedovoljna briga institucija kulture u Hrvatskoj koje se bave ovom problematikom može se zaključiti u kakvom se stanju danas nalazi. Tim više kada se imaju u vidu velika razaranja koja je ona pretrpela u periodu od 1941. do 1945. i zatim, u periodu socijalističke vlasti posle rata, a posebno u poslednjim ratnim sukobima. Sve ovo upućuje da se pitanje srpske duhovne baštine u Hrvatskoj mora uzeti u ozbiljno državno razmatranje Srbije jer će se taj problem pojaviti u svim budućim diplomatskim pregovorima. Srpska duhovna baština, bez obzira u kojoj se državi nalazi, pripada neraskidivoj celini nacionalne kulture.

Rušenje i skrnavljenje

Osim stradanja verskih došlo je i do razaranja i devastacije i na profanim objektima. Najbolji primer za to su uništeni Dvori Stojana Jankovića u Islamu Grčkom. Uz dvore koji su bili dobar primer kombinacije ladanjske i fortiofikacijske arhitekture nalazila se i crkva Svetog Georgija, koja je služila i kao porodični mauzolej. U ratu, posebno za vreme hrvatske agresije na Ravne Kotare i Maslenicu 22. januara 1993. godine, stradao je čitav kompleks sa crkvom, ali je srećom, pre agresije, iz dvora izmešten sav ikonopisni materijal, kao i drugi predmeti koji su pripadali Jankovićima i Desnicama – njihovim naslednicima: arhiva, biblioteka, slike, nameštaj i dr.

Početkom rata formiran je u Beogradu krizni štab koji je imao zadatak da iz  ugroženih područja izmesti pojedine predmete ili kompletne riznice. Sve što je učinjeno izuzetno je malo s obzirom na gustinu tog duhovnog i kulturnog nasleđa srpske prošlosti na teritorijama bivših jugoslovenskih republika Hrvatske i Bosne i Hercegovine.  Najpotpunije je sačuvana riznica manastira Krke i još neke umetničke celine iz Benkovca i Zapadne Slavonije. Preuzeto je nešto i iz manastira Dragovića i Krupe.

Rušenje crkvenih i drugih objekata srpske provenijencije nije prestalo sa izgonom Srba iz Hrvatske. Tako je crkva Sv. Nedelje u Karinu minirana i do temelja srušena u leto 1996, demolirana srpska crkva u Obrovcu, na saborni hram u Dubrovniku bačena bomba, porušeni ostaci crkve Časnog krsta u Velikim Zdencima, opljačkan manastir Orahovica... Duga je lista učinjenog besčašća na ovim objektima i ona se nažalost nastavlja do danas.

Sa ovim se žele uništiti autentična svedočanstva i duhovno pamćenje srpskog naroda na prostorima Banije, Korduna, Slavonije i Dalmacije. U proteklom periodu sistematski je uništeno oko tri hiljade spomenika NOR-a. Scene rušenja i skrnavljenja obišle su svet, koji je nažalost ostao indiferentan. Za sve vreme UNESKO i druge međunarodne organizacije nisu iskazale dovoljnu brigu u zaštiti spomenika srpske kulture.

Osim nepokretnih spomenika stradalo je i pokretno kulturno blago. Pored dragocenih liturgijskih predmeta, uništene su čitave galerije ikona na ikonostasima, dela najpoznatijih ikonopisaca i slikara od XVI  do XX veka. Procenjuje se da je zauvek nestalo oko sedam hiljada ikona. To je umetnički i duhovni genocid koji bi teško mogao podneti i neki jači i brojniji narod.

U tom zatiranju svega srpskog porušeni su saborni hramovi u Pakracu, Karlovcu i Mostaru. Opljačkana je Episkopska knjižnica u Pakracu koju je osnovao još Arsenije III Čarnojević. U fondovima ove biblioteke, pored starih rukopisa, bilo je 112 Srbulja. Ove se knjige i sada rasturaju i prodaju na crnom tržištu. Ista sudbina zadesila je i eparhijske biblioteke u Zagrebu, Karlovcu i Mostaru. Uništena je i riznica stare Pakračke eparhije u kojoj su čuvane vredne ikone i drugi liturgijski i umetnički predmeti iz manastira Orahovice, Pakre i Svete Ane.

Mnoge srpske svetinje devastirane  su i izvan ratnih dejstava. Posebno je za osudu uništenje spomeničkog nasleđa koje zbog svoje arhitektonske i umetničke vrednosti pripada najvišoj kategoriji. Tako su u plamenu nestale crkve brvnare u Rastovcu i Donjoj Rašenici, kao i crkva brvnara u  Buzeta  kod Gline, sve iz XVIII veka, a bile su pod zaštitom UNESKO.

Obnavljanje svetinja

Da bi se skrenula pažnja javnosti na stradanje spomenika kulture pri Udruženju Srba iz Hrvatske formiran je Odbor za kulturno nasleđe. Odbor je zajedno sa Srpskim kulturnim društvom "Zora" u proteklom periodu pokrenuo niz aktivnosti jer je teško ostati ravnodušan prema skrnavljenju, potiranju i neprimerenom održavanju duhovnog nasleđa, zatim drugih spomenika kulture u srpskim  selima, naseljima i gradovima. Odbor je preduzeo određene aktivnosti oko sanacije crkve Svetog Georgija u Srpskim Moravicama i na obnovi drugih hramova gde su se Srbi vratili u Hrvatsku. Povratnici žele da se obnove njihove porušene svetinje kako bi nastavili život dostojan čoveku i hrišćanskoj slobodi i toleranciji, evropskoj kulturi i civilizaciji.

Došlo je do formiranja mešovite komisije Ministarstva kulture Srbije i Ministarstva kulture Hrvatske za vraćanje kulturnog blaga koje je za vreme proteklog rata doneto u Srbiju. Osnovni problem predstavlja neregistrovana spomenička baština srpske provenijencije koja je tokom rata ili kasnije na volšeban način nestala u Hrvatskoj. Zato se nameće prioritetan zadatak da se izvrši evidencija i registracija kako nepokretne tako i pokretne kulturne građe na području Hrvatske.

Kulturna dobra iz Vukovara koja su usled ratnih sukoba bila privremeno izmeštena u ustanove kulture u Novom Sadu, vraćena su tako gde su se nalazila do početka ratnog sukoba.

Pored svih  obećanja  hrvatske vlade i njenih aktuelnih političara, u  poslednje vreme iznova su učestali napadi na verske objekte Srpske pravoslavne crkve. Posebno su ugrožene crkve u Ravnim Kotarima, zatim na području Knina, Vrlike i Cetine. Zato se čini apsurdnim zahtev hrvatske vlade da se vrate ikone i drugi bogoslužbeni predmeti koji su prenešeni u Srbiju, jer predstavljaju "hrvatsko kulturno blago". Ako nisu u situaciji da otkriju počinioce dosadašnjih nasrtaja na crkvene objekte, kako planiraju zaštititi to kulturno blago kada bi došlo do njegovog povratka.

Bilo bi daleko umesnije postaviti pitanje šta je sa onim delom kulturnog blage koje je posle progona Srba ostalo u Hrvatskoj, i sada mu se gubi svaki trag? U ovakvim  okolnostima bilo bi neodgovorno ispuniti ove zahteve, jer bi onaj koji bi tu ulogu preuzeo na sebe preuzeo i samu odgovornost. Tim više jer ikone nisu samo umetničko blago, one su i kultni predmeti i njihov je vlasnik najprije SPC, a onda i srpski narod.