Vide vlasnike, ne vide sistem

Za sve zemlje u kojima se odvijala postsocijalistička transformacija (,,tranzicija”) bio je karakterističan opšti porast društvenih nejednakosti. U tim zemljama prvo se izdvajao društveni sloj čiji se položaj zasnivao na privatnom vlasništvu: njegov materijalni položaj se daleko najviše poboljšavao. U izvesnoj meri za njim je zaostajala, s tim što je sledila isti trend, i politička elita koja je svoj materijalni status takođe popravljala u odnosu na ranije stanje.

Druga promena odnosila se na poboljšanje položaja srednjih slojeva u odnosu na manuelne radnike. Uglavnom, vremenom, dolazilo je do apsolutnog porasta standarda srednjih slojeva, ali i do raslojavanja unutar te grupacije. Najviše popravljaju svoj položaj oni delovi koji su vezani pre svega za strane korporacije, koji opslužuju finansijski sektor ili pripadaju određenim zanimanjima vezanim za državne aparate. U prvom periodu dolazilo je i do opšteg pogoršavanja položaja manuelnih radnika, do njihovog siromašenja, otpuštanja s posla, do pojave velikog broja nezaposlenih. U ovim zemljama se pogoršava i položaj penzionera, a došlo je i do ogromnog porasta siromaštva koje je ranije bilo relativno retko.

Kad je o Srbiji reč, u njoj se transformacija odvijala u dve faze, a od njih su zavisile i promene socijalne strukture. Prva faza je iz devedesetih godina, kad društvena nejednakost izrazito raste, pre svega u korist ekonomske elite. Ali za razliku od drugih zemalja, ekonomska elita u Srbiji se, u dve trećine slučajeva, formirala od pripadnika bivše nomenklature – političara, direktora, onih koji su koristili dotadašnje privilegije da akumuliraju (oni ili članovi njihovih porodica) relativno velika bogatstva. Osim njih i pripadnika političke elite, položaj svih ostalih delova stanovništva u apsolutnom smislu se drastično pogoršao, mada ni tada srednja klasa nije nestala (kako se ponegde može čuti). Ona je i dalje materijalno bila iznad manuelnih radnika, s tim što je i njen položaj bio pogoršan. I kod nas je, naravno, došlo do velikog porasta siromaštva, ali se položaj jedne grupacije već tada u celini relativno poboljšao, a to su bili privatni vlasnici, u svim sferama, čak i u poljoprivredi, i to u onim domaćinstvima koja su bila preduzetnički orijentisana. Isto tako, položaj sitnih preduzetnika se devedesetih godina popravio u odnosu na stručnjake kao ekspertski deo srednje klase.

Od 2000. godine u Srbiji počinje druga faza transformacije, kada dolazi do poboljšanja materijalnog položaja ekonomske elite, ali i do smene političke elite, tako da je materijalni položaj novih političara na vlasti uglavnom slabiji od položaja njihovih prethodnika. Ovi nalazi se odnose na period do 2005. godine, a može se s razlogom pretpostaviti da se kasnije taj trend menja u korist novih političara na vlasti. Kad je o srednjim slojevima reč, od 2000. njihov standard raste u odnosu na devedesetu, a položaj im se poboljšava i u odnosu na manuelne radnike.

Društvo se, u stvari, deli na četiri grupe. Na najbogatije – ekonomsku elitu, kojoj se donekle približava politička elita. Zatim dolaze srednji slojevi, ali se i oni diferenciraju tako što sad stručnjaci ekonomski napreduju više nego sitni privatni preduzetnici. Ali, naravno, ako rade u stranim firmama, u nekim veoma uspešnim manjim domaćim preduzećima, u finansijskom sektoru, pa i na univerzitetima, zatim ako su lekari specijalisti itd.

Manuelni radnici, pre svega kvalifikovani, čine treću grupu; njihov položaj se apsolutno popravlja, ali oni sve više zaostaju za srednjim slojevima. Najzad, u četvrtoj grupi je naša sirotinja koja se regrutuje iz grupacije nekvalifikovanih radnika, zatim nezaposlenih, pa staračkih seoskih domaćinstava, kao i među socijalno marginalizovanima (Romi, izbeglice...).

Kad je o društvenim sukobima reč, oni su kod nas fragmentisani, i to uglavnom zato što ne postoje organizacioni oblici koji bi povezivali pripadnike ugroženih grupa: nema političkih stranaka orijentisanih na njihovu mobilizaciju, niti se naši sindikati uopšte na taj način bore za poboljšanje njihovog položaja. Radničke partije su i u svetu odavno okrenute prvenstveno ka srednjim slojevima, a kod nas ozbiljnih socijaldemokratskih stranaka i nema: one koje su se deklarisale kao takve su mobilizacijski neuspešne, a one koje se post festum deklarišu kao socijaldemokratske (DS) u stvari nemaju nikakvu socijaldemokratsku politiku niti su orijentisane prema radnicima. To pokazuju i glasačka usmerenja radnika koji su više okrenuti ka populističkim strankama nego ka onima koje se predstavljaju kao socijaldemokratske. Fragmentarnost se zato javlja kao važna odrednica socijalnih zahteva; oni su uglavnom usmereni ka vlastitom preduzeću, ili retko ka užoj granskoj grupi. Nezadovoljni vide kao krivca za svoj položaj vlasnika firme, a ne vide sistem koji proizvodi društveni položaj u koji su dospeli.

Sociolog, profesor Filozofskog fakulteta u Beogradu

Sutra: Mali ali radikalni