Likovi iz starih istorijskih čitanki

Iako istorija kao konvencionalno shvaćena tema nesumnjivo više nije najdominantnije obeležje savremenog srpskog romana, ona se i dalje pojavljuje u delima naših značajnih autora. Ali, za razliku od prethodnih godina, stvaralačka interpretacija istorije pokazuje značajno odstupanje od negdašnjih narativnih i idejnih modela i ulazak u znatno šire i relaksiranije postavljeno interpretativno polje. Tako smo u 2010. mogli da čitamo romane u kojima je istorija, na primer, bila interpretirana kao negativna utopija (Sreten Ugričić, „Neznanom junaku“), kao parodija i kriminalistički roman (Vule Žurić, „Nedelja pacova“), kao analitička rekonstrukcija epohe (Aleksandar Novaković, „Vođa“) ili kao porodična priča (Slavoljub Stanković, „Split“).                    

Svi srpski stereotipi

Ugričićevi junaci referiraju na ličnosti iz naše istorije i mitologije i nalaze se u oneobičenom svetu Srbije koja živi anestezirana stegama totalitarne diktature i diktatora koji kontroliše sve do čega misao seže

Sedamnaest godina nakon objavljivanja romana „Maja i ja i Maja“ Sreten Ugričić je objavio novi roman – „Neznanom junaku“ (Laguna) u kojem je na umetnički način pokušao da sublimiše niz problema kojima se, između ostalog, i esejistički bavio u prethodnoj deceniji. Reč je, naravno, o društveno-kulturno-političkom kontekstu i obrascima koji su doveli do toga da Srbija bude dugogodišnji evropski izopštenik. Zato se u svom novom delu Ugričić poigrava upravo tim tradicionalnim obrascima, podvrgavajući ih radikalno drugačijoj interpretaciji. Roman je napisan kao negativna utopija, sasvim uslovno smeštena u Srbiju 2014. godine, ali niti vrlo difuzne i višestruko isprepletane radnje (ovaj termin koristim u uslovnom značenju zbog skokovite asocijativnosti koja rukovodi Ugričićev tekst) sežu do Vidovdana 1914. i tako zatvaraju simbolički stogodišnji krug. Katkad zlokobni i karikaturalni, katkad bajkoviti i fantazmagorični, Ugričićevi junaci referiraju na ličnosti iz naše istorije i mitologije i nalaze se u oneobičenom svetu Srbije koja živi anestezirana stegama totalitarne diktature i diktatora koji kontroliše sve do čega misao seže. Sve srpske tradicionalne stereotipe i vrednosti koje su u prethodnom veku imale presudan uticaj na formiranje našeg društva (Vidovdan, crkva, hrabrost, poštenje, slobodarstvo itd.) Ugričić gleda iz neobičnih pozicija ili iz pozicije opozita te ih na ovaj način izlaže kritici, analizi i neretko podsmehu – pre svega zbog potpune apatije i pokornosti autoritetu svake vlasti koja vlada u svetu njegove knjige. Ipak, jasna i višestruko naglašena fikcionalizacija, dijaboličnost i distorzičnost slike romaneskne Srbije, kao i odsustvo želje da se konstituiše realistička priča, ali i stalno samoparodiranje samog pripovedača i njegovih pozitivnih junaka, umnogome oslobađaju ovaj roman od isključivo društvenog aktivizma (mada je sam autor to nedvosmisleno i želeo u određenoj meri) koji bi se iscrpljivao u odnosu na sada i ovde i otvara mogućnost za njegovu univerzalniju interpretaciju.

Razvoj jednog gnevnog crnorukca

Junak Novakovićevog „Vođe“ je oficir koji vodi srpske vojnike u borbama protiv Bugara, odlazećih Turaka u Makedoniji, kao i u bitkama u selima Albanije, okrutan i nemilosrdan kako prema protivnicima, tako i prema sopstvenim vojnicima, jer je za njega ljudski život bezvredan

Aleksandar Novaković se u romanu „Vođa“ (VBZ) opredelio za drugačiji pristup istoriji. Njegova knjiga je roman lika koji postaje svedok ali i simbol epohe u kojoj je delatan. Glavni junak je kapetan srpske kraljevske vojske Stojan Stamenković, a trenutak u kojem se radnja odvija je Vidovdan 1914. godine. Pijano teturajući od jedne do druge beogradske kafane, od Kalemegdana preko Terazija i Slavije do Voždovca, bežeći od utvara i stvarnih ljudi, Stojan se seća onoga što je doživeo boreći se u Makedoniji i Albaniji tokom 1912. i 1913. godine, istovremeno imajući vizije o onome što će se sa njim i zemljom dešavati do 6. aprila 1941. kada će nastradati u bombardovanju Beograda. Za razliku od Ugričićeve subverzivnosti u interpretaciji istorije koja je podjednaka i na planu forme i na planu sadržaja, Novaković se opredelio za drugačiji pristup temi. Njegovo pripovedanje poštuje realistički model naracije i on precizno i faktografski tačno opisuje epohu i događaje u kojima njegov junak učestvuje, a mnoge istorijske ličnosti sporedni su junaci ovog romana (Apis, Aleksandar Karađorđević, Jovan Cvijić, Slobodan Jovanović). Sam Stojan je crnorukac i učesnik balkanskih ratova i kao takav reprezentativan primer srpskog oficira koji je rukovodio ratnim operacijama u sukobima koje mi u našoj kolektivnom sećanju percipiramo kao pravedne i viteške. Uvid u njegovu svest, kroz unutrašnje monologe, jeste ono po čemu ova knjiga izlazi iz tradicionalnih okvira istorijske priče vezane za balkanske ratove i Prvi svetski rat. Naime, razgrađujući Stojanovu porodičnu priču, Novaković nam daje genezu razvoja jednog gnevnog i netrpeljivog čoveka, uskih vidika, nemilosrdnog, lukavog i pokornog autoritetu, a koji je bežeći od seoskog siromaštva otišao u vojsku dobijajući tako viši društveni status i gotovo nedodirljivu poziciju. Takav oficir vodi srpske vojnike u borbama protiv Bugara, odlazećih Turaka u Makedoniji, kao i u bitkama u selima Albanije. U svim tim sukobima  Stojan je okrutan i nemilosrdan kako prema protivnicima, tako i prema sopstvenim vojnicima, jer je za njega ljudski život bezvredan, a želja za slavom i odličjima opravdanje i razlog koji nadjačava svaku razložnost, tako da ubijanje bez potrebe i osvetoljubivost postaju nešto po čemu je prepoznatljiv i zbog čega ga i njegovi vojnici i saborci preziru. Upravo ovaj element karakterizacije glavnog junaka romana onemogućava generalizaciju Stojanovog lika na sve Srbe onoga vremena, jer stvara od njega jedinku (a ne glas „kolektiva“), istinski upečatljiv književni lik, ali ipak kritički upire prst na ljude, ideje i organizacije koje su, u ovoj literarnoj interpretaciji, jednu državu i narod podredili svojim interesima, vodeći ga putem koji je izazvao niz tragedija, upotrebljavajući i potom dajući opravdanje i zaklon ljudima poput Stojana. Kao i u svakom drugom ratu, uostalom.

Misterija ubistva Nikoletine Bursaća

Roman Vuleta Žurića, oslobođen političko-mitskih dimenzija duhovito parodira likove partizanskih vođa – Tito, Đilas, Pijade, i britanske vojne misije uoči Drugog zasedanja AVNOJ-a

U svom novom romanu „Nedelja pacova“ (Laguna) Vule Žurić nam je pružio uvid u istorijske događaje kakav nismo imali priliku da čitamo do sada. U njegovoj interpretaciji Drugi svetski rat je postao (posle decenija mita i njegove potonje negacije) i parodija, i to sa kriminalističkim zapletom. Žurić radnju smešta u Jajce, u nedelju koja je prethodila istorijskom Drugom zasedanju AVNOJ-a i stvaranju socijalističke Jugoslavije. Ali, glavni zaplet više nije vezan za tu istorijsku činjenicu (što bi nekada bilo nužno), veća za jedno misteriozno ubistvo – Nikoletine Bursaća, pred boks-meč sa Randolfom Čerčilom (koji je pijan u svojoj svlačionici). Ovaj incident u nekoliko narednih dana pred zasedanje pokušavaju da razreše članovi britanske vojne misije – poručnik Roberts, kapetan Dikin i Randolf Čerčil, ali i Jovica Jež, Branko Ćopić, Skender Kulenović, Tito, Koča Popović, Milovan Đilas, Moša Pijade i ostali likovi iz starih istorijskih čitanki. Izuzetno duhovito Žurić je jezički i motivaciono okarakterisao sve od navedenih junaka, vešto se poigravajući istorijskim stereotipima u njihovom predstavljanju, pa je tako, na primer, razlog zbog kojeg Tito baš  Britancu poverava da vodi istragu o Nikoletininom ubistvu to što oni imaju Šerloka Holmsa, a mi nemamo. Oslobođeni političko-mitskih dimenzija, izmešani sa literarnim junacima iz NOB-a, ali uz poštovanje svih zakonitosti romana detekcije, Žurićevi akteri deluju kao pravi aktanti, živo, upečatljivo i istinski smešno u svojim rolama, a ne kao obesmišljene karikature. I upravo to ostavlja prostor čitaocima svih političkih uverenja da u ovoj knjizi uživaju zarad nje same, dakle zarad inteligentnog zapleta i humora, a ne zbog literarnog obračunavanja sa prošlošću ili njene nove nekritičke mitologizacije. Baš zbog toga i baš kroz Žurićev roman, kroz sofisticiran humor, naša savremena književnost je zaista napravila značajan iskorak u polju romana sa istorijskom tematikom.

Beograđanin u Splitu

Naknadno otkrivanje porodičnih veza i njihova nova kontekstualizacija u Stankovićevom romanu pokazuje koliko život može biti komplikovan i bolan i koliko ga još komplikovanijim i bolnijim mogu učiniti političke i nacionalne podele

Drugi roman Slavoljuba Stankovića pod nazivom „Split“ (Geopoetika), za razliku od prethodnih dela, svoju istorijsku priču veže za naše vreme i prelama je kroz intimistički intoniranu povest o dva brata. Istorija ovde nije ni mračna bajka, ni rekonstrukcija epohe, ni parodija, već takozvana „obična“ životna priča u koju se savremena balkanska istorija utkala i pocrtala njene rubove. Ona u očima glavnog junaka i pripovedača nije glavni uzročnik i svemoguće objašnjenje za sve ono što mu se na porodičnom planu dešava, ali jeste okvir koji je mnogo šta podelio. Otuda i dvostruko značenje naslova romana: grad u Dalmaciji u kojem živi polubrat glavnog junaka (a kojega nije video tridesetak godina, zapravo čitav svoj i njegov život), ali i podela, vidljiva i nevidljiva granica između Srbije i Hrvatske. Upoznajući najzad nakon tri decenije polubrata, tokom boravka kod njega u Splitu, glavni junak, Beograđanin, iznova otkriva i svoju porodicu, s obzirom na to da podaci koje tada dobija bacaju sasvim novo svetlo na život njihovog zajedničkog oca, majki i ostalih bliskih rođaka. To naknadno otkrivanje porodičnih veza i njihova nova kontekstualizacija i prihvatanje višestrukosti identiteta pokazuje koliko život može biti komplikovan i bolan i koliko ga još komplikovanijim i bolnijim mogu učiniti političke i nacionalne podele. O svemu tome Stanković pripoveda bez lažnog patosa, ležernim glasom ispovesti svog pripovedača – glavnog junaka koji je pisac reklamnih slogana i hedonistički usmeren na svoj svakodnevni život i koga se velika politika ne dotiče. Zato su njegove opservacije srpsko-hrvatskih veza pre svega zasnovane na ličnim, pojedinačnim odnosima, a ne generalizacijama, pa su otuda nekonvencionalne, duhovite i humane jer nam pokazuju da su, kada se barijere podignu, i ljudi i život isti i tamo i ovde, sa svim radostima i problemima. I da se samo ljudi, a ne narodi, mogu voleti i mrzeti.  

Može se reći da je romaneskna 2010. godina bila raznovrsna i kvalitetna i da je srpska književnost i roman kao njen najeksponiraniji deo vrlo vitalan i kvalitetan deo naše celokupne kulture koji je kadar da inventivno apsorbuje prošlost i sadašnjicu, anticipira budućnost čije su tvoračke moći, u najvećem broju slučajeva, podignute na vrlo visok stvaralački nivo.