Čije je „ojkanje”

Tradicionalno pevanje, ojkanje, karakteristično za čitavu dinarsku oblast, nedavno je proglašeno za nematerijalno kulturno dobro Hrvatske pri Unesku. Iako je ova vrsta arhaičnog napeva obeležje celog Balkana, a naučnici ga smatraju nasleđem pravoslavnog življa, nedavno je u emisiji na HRT-u, pod nazivom „Oj” (dokumentarni serijal „Škrinja”), ojkanje pripisano isključivo hrvatskoj kulturnoj baštini.

Trenutno se, preciznije rečeno, ojkanje nalazi na listi Uneska kao značajno, ali ugroženo kulturno nasleđe koje zahteva hitnu brigu, kako bi bilo očuvano, a predloženo je kao kandidat hrvatskog kulturnog nasleđa još 2009. godine.

Prema rečima Nenada Grujičića, pesnika i autora studije i antologije „Ojkača”, u emisiji su izgovorene tvrdnje koje su daleko od naučnog.

– Drevno ojkanje je privilegija Balkana, izvodi se u celom dinarskom pojasu, Kordunu, Lici i Baniji i u Bosni i Hercegovini i u Crnoj Gori – kaže Grujičić.

Grujičić navodi niz primera porekla ojkanja, koje su prikupljali stručnjaci na terenu od 19. veka. Tako Ludvig Kuba, češki etnomuzikolog, navodi u svom tekstu iz 1899. godine, da je ojkanje kao način pevanja „u pravoslavnim krajevima osobito obljubljen”.

– U Hrvatskoj ga nalazimo kod pravoslavnih prebjeglica iz Bosne i Srbije. I u Crnoj Gori se svuda tako pjeva – beleži Kuba. Grujičić citira i Vladimira Dvornikovića, koji kaže da je ojkanje pronašao u Dalmatinskoj Zagori, kada ju je posetio 1936, kojem su ojkači rekli da je ojkanje „plač za Kosovom”. Dušan Umićević, u tekstu iz 1939. godine piše: „U svim krajevima gde je ojkanje sačuvano, ojka samo pravoslavni svijet”. A Stanko Opačić 1972. godine piše da su se domaće ojkače zvale i „pjevanje ćirilicom”.

Nenad Grujičić smatra da bi Ministarstvo kulture trebalo da uloži protest na ovu nominaciju, zajedno sa Bosnom i Hercegovinom ili Republikom Srpskom, kako bi ojkanje postalo deo svetske nematerijalne baštine u kojem učestvuju Srbi.

– Bojim se da u našim institucijama ne postoji dovoljno inventivnosti, motivacije i potrebe za isticanjem ovog fenomena, kao što je to bilo kod grupe agilnih hrvatskih predlagača – kaže Grujičić.

Dodatni problem u slučaju sa ojkanjem, kao i drugim nematerijalnim nasleđem u regionu, jeste i to što država Hrvatska veoma ozbiljno i prilježno radi na slanju „kandidata” za zvanje neopipljivog kulturnog dobra još od 2004. godine. Država Srbija je tek sredinom prošle godine usvojila Konvenciju o nematerijalnoj kulturnoj baštini, a nadležno Ministarstvo kulture je krajem prošle godine počelo da prikuplja predloge od pojedinaca i institucija i pravi preliminarnu listu predloga. Dušica Živković, pomoćnik ministra kulture Srbije, u novembru prošle godine izjavila je da ćemo i mi nominovati ojkanje na listu kulturnog nasleđa, uz mogućnost da ono bude kandidat kao baština regiona. Za sada se kao srpski kandidati pominju krsna slava, kolo „moravac”, narodne pesme iz Vranja i Pčinjskog okruga, sabor u Guči, Rajačke pivnice, vlaška magija... Inače, pored kašnjenja za regionom, srpske stručnjake koji se bave nematerijalnom baštinom očekuje i veoma komplikovana procedura sakupljanja podataka o određenom neopipljivom dobru, koje podrazumeva i ozbiljan rad na terenu, pa je procenjeno da će lista naših kandidata biti formirana krajem ove godine.

S. Stamenković    

-----------------------------------------

Hrvatski mediji o ojkanju

Povodom odluke Uneska da se ojkanje stavi na listu nematerijalne baštine, Hrvatska novinska agencija Hina je 16. novembra prošle godine prenela:

Ojkanje je ostatak ilirskog i prailirskog pevanja s područja antičke Dalmacije, današnje Dalmacije, BiH i Crne Gore, koje su Hrvati usvojili i sačuvali. Ojkanje je „vrlo staro pevanje u kome muzikolozi vide najstarije oblike višeglasja”.