Dali i mi

Istinski umetnik nije onaj koji se inspiriše, nego onaj koji inspiriše

Salvador Dali

I u Americi, popularnost Dalija postaje sve veća (prema nekim pokazateljima prevazilazi popularnost Pabla Pikasa!) čemu doprinosi i nedavno otvoren grandiozni muzej Salvadora Dalija u Sent Pitersburgu na Floridi.

Američki multimilioner, mecena i kolekcionar Rejnolds Mors i njegova supruga Eleonora (doktor španske književnosti) tokom nekoliko decenija otkupili su preko 2000 Dalijevih dela, uključujući 96 uljanih slika (među kojima i desetak veličine 3/4x4/5 metara!). Prvi Dalijev muzej Morsovi su otvorili 1971. u Ohaju, a drugi 1982. u Sent Pitersbrugu, u adaptiranom magacinu na obali Meksičkog zaliva. Trideset godina docnije, 2011, otvoren je novi Dalijev muzej (tri puta veći od prethodnog), a oblikovao ga je Jan Bejmut (saradnik čuvenog kanadskog arhitekte I.M. Peja na renoviranju Luvra). Ostvarena Bejmutova zamisao deluje fascinantno. Veliki deo unutrašnjosti muzeja providi se spolja kroz staklene zidove, uz nepredvidljive svetlosne promene, naročito uveče, kada Dalijeve slike i skulpture deluju punim intenzitetom.

Udaljena jedan kilometar od pređašnje, zgrada novog Dalijevog muzeja, koncipirana sa očiglednom namerom da postane modernistički simbol grada Sent Pitersburga (poput zgrade nove Opere u Sidneju) već privlači domaće i strane turiste u mnogo većem broju nego drugi Dalijevi muzeji i kolekcije (Pariz, London, Barselona, Madrid, Figueres). Spoljni izgled Bejmutove zgrade je ne samo spektakularan, nego i krajnje funkcionalan: u njoj Dalijeva ostvarenja dejstvuju punim grafičkim, kolorističkim, fantasmagoričnim i oniričkim intenzitetom. Prolazeći kroz novi Dalijev muzej na Floridi, prisetio sam se kako su nas, 1947/48. godine, profesori nekadašnje Visoke filmske škole na Dedinju poučavali da nadrealističko slikarstvo „uništava humanistički progres društva”, i „srozava ljudsku svest na nivo životinjskog instinkta” (citat je iz moje tadašnje studentske beležnice).

U kolekciji novog muzeja mogu se videti mnogi animirani filmovi koje su ostvarila deca inspirisana Dalijevim crtežima, slikama, naročito njegovim animiranim filmovima, uključujući fenomenalni Destino (započet 1946. kada je tokom rata Dali boravio u Americi i sarađivao sa Diznijem) a dovršen tek pre nekoliko godina (još uvek, nažalost, izvan distribucije zbogproblema vezanih za autorstva prava). To je zaista remek-delo kinematografske animacije, ispunjeno snoviđajnom iluzijom kretanja bića čudesnog izgleda, u još čudesnijim ambijentima sazdanim od virtuoznih grafičkih komponenata, kao što je Dali objasnio: „Sve pojave u prirodi mogućno je svesti na elementarne geometrijske oblike koji otkrivaju suštinu vidljivog sveta”. Kada se bolje pogledaju i podrobnije analizuju, u Dalijevim slikama dramatično su istaknuti geometrijski oblici likova i stvari, usaglašeni sa idiosinkratičkim kolorističkim rešenjima kompozicije kao celine – postupak koji tradicionalni estetičari (još uvek) smatraju „dekorativnim formalizmom”.

Izuzetnost muzeja predstavlja odluka nove uprave da se iznajmljivanje slika svede na samo dve i to svake druge godine! Drugim rečima, ko želi da vidi Dalijeva originalna remek-dela mora da se zaputi u Floridu – ukoliko ima para.

Kada se navedene činjenice uzmu u obzir, beznačajno je da li će – ikada – „žitelji zapadnog Balkana uspeti da neutrališu recidiv zazora od ludog slikara iz Katalonije”, niti vredi da se „omekša naš osećaj mere u umetnosti, kakav nikada nismo imali prema većim i opasnijim ludorijama”. Navedene citate sam preuzeo iz prikaza likovnog kritičara Đorđa Kadijevića o Dalijevoj izložbi u Beogradu (objavljen u NIN-u pod naslovom „Osećaj mere”, 18. marta 2010). Uznemiren što Beograđani nikada nisu imali prilike da „vide izložbu koja bi po obimu i sadržaju ozbiljno predstavila Salvadora Dalija, stvaraoca koji konkuriše njegovom zemljaku Pablu Pikasu, za kralja modernog slikarstva”, Kadijević je smetnuo s uma činjenicu da to nikada i neće biti mogućno zbog toga što, ne samo muzej na Floridi, nego i druge Dalijeve kolekcije, ukoliko i dozvoljavaju iznajmljivanje originala, zahtevaju basnoslovno novčano osiguranje.

Uopšte i nažalost, umetnost u našem vremenu sve više postaje kulturna naslada isključivo za imućne, i to ne zbog „kulturnog mentaliteta [određene] sredine”, lišene „besprimernog modernističkog ekstremizma”, još manje zbog nemogućnosti da „svarimo uticaj paranoične smeše Dalijeve estetske kapricioznosti i njegove ironične perfidije”, kako zapomaže Kadijević. Posredi je tužna činjenica koju uslovljava komercijalizam kao dominanti faktor kapitalističkog društva. Neko će verovatno pitati da li je u vreme Titovog pseudosocijalizma situacija bila pogodnija? Bila je još gora, jer je nadrealizam, kao i drugi „izmi” bio anatemizovan, dok je samo politički proverenim građanima bilo dopušteno da odu u inostranstvo, i da se (krišom) dive truloj buržoaskoj umetnosti.

Dve skromne beogradske izložbe Dalijevih manje značajnih ostvarenja, potvrdile su da „kulturni mentalitet naše sredine”, ustvari, nije pravi razlog zbog kojeg su Beograđani sprečeni da se dive „Dalijevoj estetskoj kapricioznosti” kakva je izražena u njegovim originalnim slikama, kao što misli Kadijević. Razlog je mnogo složeniji i tragičniji kada se shvati da Dalijeva originalna remek-dela, kao i ostvarenja drugih slikarskih velikana,nikada neće stići do „žitelja [ne samo] zapadnog Balkana”.

Upravo takvo saznanje pomutilo je moje uživanje u enterijeru i eksterijeru Dalijevog muzeja na Floridi. Šta nam preostaje? Jedino da izdvajamo sredstva za nabavku tehnički savršenih reprodukcija, novih knjiga i digitalnih diskova o Daliju i drugim likovnim genijima, koji bi stajali na raspolaganju naročito mladim posetiocima beogradskih muzeja (još uvek u tegobnom procesu rekonstrukcije). Time bi se bar donekle poboljšao estetski ukus „naših mladih – među kojima nije mali broj onih koji prvi put čuju za Dalija”, kao što nostalgično zaključuje Kadijević. Ako stvari tako „stoje”, to znači da je interes za Dalijeve dve nedavne izložbe u Beogradu daleko više posledica njegove fizičke ekscentričnosti i njegovih promućurnih izjava, poput one koja ingeniozno pogađa suštinu stvari: „Pikaso je slikar – to sam i ja; Pikaso je Španac – to sam i ja; Pikaso je komunista – to nisam ni ja”. Zaista pronicljiva, tipično dalijevska duhovitost: ni odveć uvredljiva, niti sasvim prijatna.