Kraljevo, grad diplomatije i sile

Kraljevo – Tokom minule manifestacije „Noć muzeja” u Kraljevu stalna muzejska postavka bila je obogaćena i eksponatima koje su prikupili kolekcionari iz ovog kraja, a znatan broj njih bio je posvećen Prvom svetskom ratu i soluncima. U jednoj od vitrina našla su se i tri zanimljiva dokumenta o „kraljevačkoj diplomatiji“ pred prvi svetski sukob, odnosno predaji grada bez borbe, a u drugom uglu, u okviru stalne postavke, dokumenta i predmeti o partizansko-četničkoj borbi za grad i oktobarskom stradanju civila.

Nisu stručnjaci kraljevačkog muzeja imali nameru da dodatno podstaknu decenijsku polemiku o diplomatiji, sili, izdajništvu, patriotizmu... ali ona ovde odvajkada postoji, nekad pritajena a nekad javna i otvorena.

Tri pomenuta dokumenta, pisani govor tadašnjeg predsednika opštine, spisak i priznanica, govore o jednom događaju iz Prvog svetskog rata. Reč je o događaju početkom novembra ratne 1915. godine, kada su austrijske i nemačke trupe, uprkos snažnom otporu Drinske i Dunavske divizije, brzo ušle u Kraljevo. I, već sutradan, na glavnom gradskom trgu podignut je spomen od mermera nad grobom jednog od neprijateljskih vojnika, kaplara Frica Milera. Čak je natpis na spomenu bio ugraviran pozlaćenim slovima, a cveće posađeno…

Zašto tako brzo spomenik okupatorskom vojniku koji je bio samo kaplar?

Naime, tadašnja opštinska vlast, sa predsednikom Jovicom Stojkovićem na čelu, odlučila je da grad preda bez daljeg otpora i borbe uz obećanje od Nemaca da narod ne gine, varoš ne strada. Delegacija, predvođena Stojkovićem, uputila se u nemačku komandu nadomak grada. Tamo su komandantu saopštili svoju nameru o čemu svedoči i govor koji je kćerka pomenutog predsednika opštine Darinka Stojković, kasnije profesor Beogradskog univerziteta, poklonila kraljevačkom muzeju. Govor je Nemcima pročitao Đorđe Radić, profesor Poljoprivredne škole, pošto je dobro govorio nemački: „Gospodine komandante, kao predsednik opštine ovog grada (misli se na Stojkovića, prim, M. D.), čast mi je da vam u ime građanstva predam grad Kraljevo. Predajući vlast u vaše ruke, uveravamo vas da ćemo se vašim naredbama i propisima strogo poveravati a čvrsto sam uveren da ćete vi štedeti živote i imanja naših građana…” To je od nemačke komande prihvaćeno i Nemci su u grad ušli u marševskoj koloni, na čelu koje je bio pomenuti kaplar Miler.

Kad su došli do centra, jedan srpski vojnik, zaostao pri povlačenju, sakrio se iza obližnjeg hotela „Pariz“, nanišanio i opalio iz karabina. Jednim hicem je ubio nemačkog kaplara a onda pobegao preko Ibra prema Goču.

To je razgoropadilo komandanta, ali su Nemci pristali da ne vrše teror, uz isplatu kontribucije od 500.000 zlatnih dinara. Pošto je opštinska kasa bila prazna, bogati ljudi, ponajviše trgovci, skupili su jedva 50.100 dinara, a Nemci na tu sumu, ipak, pristali.

No, posle godinu dana, pri povratku nemačke komande i odlasku na druge frontove, taj novac je vraćen uz uslov da se podeli kraljevačkoj sirotinji o čemu svedoči i izložena priznanica.

A, poznato je, početkom Drugog svetskog rata Nemci su okupirali grad na Ibru. Međutim, partizansko-četničke snage više od mesec dana držale su blokadu Kraljeva. Stoga je u samom gradu od 4. oktobra 1941. godine vladala panika, strah i borba za preživljavanje. Radnje su bile zatvorene, hrana nije pristizala, jer je poslednji pazarni dan održan 3. oktobra te godine. Na napade četnika i partizana sa okolnih brda, a u jednom pokušaju i zajedničkim tenkovskim ulaskom u grad, fašisti su surovo odgovarali sveteći se civilnom stanovništvu. Za pet oktobarskih dana streljano je, prema do sada prikupljenim podacima, 2.190 nedužnih građana. Bilo je i tada „diplomatskih“ pokušaja, pregovora sa okupatorom od predsednika opštine Dušana Krstića i vladike Nikolaja Velimirovića, ali je to i tih dana i kasnije svrstavano u kukavičluk i izdajništvo.