Drama u Rembrantovim pejzažima

Deset godina svog života dao bi Vinsent van Gog, kako piše u pismu bratu Teu, samo kad bi mu se dozvolilo da četrnaest dana presedi pred Rembrantovom "Jevrejskom nevestom". Preostaje nam samo da nagađamo koliko bi godina života bio spreman da žrtvuje da je mogao da vidi čuveni Rembrantov "Pejzaž sa milosrdnim Samarićaninom".
Većini poznavalaca Van Gogove umetnosti upašće u oči koliko je slobodnim, gotovo impresionističkim potezom urađen ovaj pejzaž. Boje su intenzivne, izuvijano drvo, biljke, oblaci – sve je puno vibrirajućeg života uz svetlosnu refleksiju polja u daljini. Vrhunska drama, koja karakteriše rembrantove portrete i religiozne kompozicije prisutna je i u njegovim pejzažima.

Iako je tokom života naslikao relativno mali broj pejzaža, Rembrant je i u ovom žanru potvrdio osobenost svog genija. Pejzaže je slikao u kratkom periodu s kraja 1630-tih do ranih 1650-tih i većina njih nije bila za prodaju. Rembrantovi pejzaži su često studije svetlosti i senke, dok su motivi ili skice predela koje je poznavao ili jednostavno izmišljene kompozicije. To su često kombinacije holandske močvarne ravnice sa vetrenjačama, seoskim kućicama, dinama ili ruševinama dvoraca. Dok su crteži, ustvari, brzopotezno urađene skice, napravljene tokom slikarevih šetnji po okolini Amsterdama, slike pejzaza su prilično pitoreskini prikazi prirode s nagoveštajem oluje.

Pejzaž kao pozadina

U već pomenutom "Pejzažu sa milosrdnim Samarićaninom" (1638), Rembrant postiže remek-delo. Prema tradiciji flamanskih pejzaža i on koristi pejzaž kao pozadinu za biblijsku scenu samo što celom kompozicijom dominira kolosalno drvo dok su figurice gotovo sakrivene u mraku. Pejzaž je pun simbolike. Moćno drvo označava snagu vere nasuprot pretećim oblacima koji simbolišu prevrtljive ljude. Čak i lovci koji se ne pominju u Svetom pismu, podcrtavaju ubeđenje milostivog Samarićanina.

U pejzažima, kao i u portretima, biblijskim i mitološkim kompozicijama – uz pomoć svetla, kompozicije i snažne boje Rembrant spaja fantaziju i elemente stvarnosti. Od osam sačuvanih pejzaža, na izložbi u Lajdenu se može videti sedam, kao i na desetine crteža i gravira. Jedni pored drugih, često, međutim deluju disonantno – krhke skice pored masivnih slika, usputni zapis, pored duboko promišljene dramatične kompozicije. Tako se i majušni, gotovo dirljivo intimni "Zimski pejzaž" (1646) seoceta, vrlo slobodnog poteza sa figuricama na klizaljkama i promrzlim psom našao odmah pored famoznog kolosalnog "Mlina".

"Mlin" je u osamnaestom veku proglašen remek delom istog nivoa kao "Noćna straza" i "Jevrejska nevesta" i služio je kao inspiracija mnogim umetnicima. Njegove monumentalne proporcije i poetska atmosfera su gotovo očaravajući. Tipična holandska vetrenjača je postavljena na neobično visoko uzvišenje. Dok se ona blešti nasuprot pretećih oblaka, sićušni ljudi koji se gotovo neprimetni nalaze u prvom planu, nesmetano obavljaju svakidašnje dužnosti.

Nagli prekid

"Pejzaž sa kamenim mostom" je dobra ilustracija Rembrantovog gotovo topografski određenog pejzaža. To je na prvi pogled realistički holandski pejzaž sa farmom i ambarom za slamu, seljakom koji ore i s čamcima na vodi s druge strane mosta. Toranj u daljini verovatno pripada Audkerku, seocetu južno od Amsterdama. Pored toga, međutim, pejzaž ima i drugu dimenziju. Vreme se menja: oblaci koji donose oluju su naslikani nasuprot plavog neba i sugerišu nešto preteće. Kao i u narativnim pejzažima Rembrant je i ovde koristio specijalne svetlosne efekte, dramatično naglašavajući drveće u centru beličastom svetlošću koja dolazi s leve strane.

"Pejzaž sa dvorcem" iz 1648. odskače temom od ostalih slika na izložbi. Imaginarna scena kontrastira holandskom pejzažu I rustičnom mostiću u prvom planu. Pajzaž nikad nije u potpunosti završen iako je slikar dodao figurice pored grubo skiciranog drveta. Vrlo je moguće da je ovo jedan od pejzaža koji se vodio kao "tek započeti pejzaž" pomenut u inventaru Rembrantove kuće 1656.

Kao i u portretima i narativnim kompozicijama, i u pejzažu Rembrant je prevazišao umetničke konvencije svoga vremena. Nekoliko učenika i sledbenika je pokušalo da radi pejzaž u kojima je njegov uticaj bio lako prepoznatljiv. Do današnjih dana ostaje međutim misterija iz kojih razloga je veliki majstor iznenada potpuno prekinuo da se bavi ovim žanrom.