Kako su spasavana kulturna dobra

U „Politici“ je 24. marta objavljen tekst o vraćanju preostalog kulturnog blaga Hrvatskoj.

Za neobaveštene ostalo je otvoreno pitanje: ako se „vraća” zašto je i kada je, „kulturno blago” preneto u Srbiju. U jednoj rečenici se čak pominje da je to blago „... ukradeno, utajeno, otuđeno ili na drugi način odneseno u vreme rata...”

 – Zbog te opake tvrdnje osećam se dužnim da napišem da je akcija preuzimanja i prenosa srpskih crkvenoumetničkih spomenika bila spasonosna, budući da su bili ugroženi i da im je pretilo uništavanje. O tome, na dokumentovan način, svedoči publikacija „Ratno stradanje pravoslavnih hramova 1991“ objavljena u Beogradu 1992. godine. U prilogu „Motivi, vidovi i posledice uništavanja hramova” koji je potpisao Radomir Stanić, tadašnji direktor Repubičkog zavoda za zaštitu somenika kulture, nalazi se i ova tvrdnja: „Među svim postradalim hramovima o čijoj devastaciji postoje sigurni podaci, nalaze se i oni koji su razoreni ili teško oštećeni van ratnih operacija i oni koji su stradali u toku ratnih dejstava”. U tom Stanićevom tekstu privlači pažnju i ova rečenica: „Radeći na sabiranju i sređivanju podataka o stradanjima srpskih pravoslavnih hramova a pripremajući ih za štampu, ni jednog trenutka se nije gubila iz vida činjenica da su pretrpele velike štete i teška razaranja i rimokatoliči hramovi, kao i svetinje ostalih veroispovesti”.

U istoj publikaciji objavljen je i „Pregled uništenih i oštećenih pravoslavnih hramova” koji je priredio prof. dr Miroslav Timotijević. U „Pregledu“ su navedeni podaci o stradanjima 96 hramova. Za svaku crkvu autor je naveo istorijske činjenice o stradanjima za vreme ustaške Nezavisne Države Hrvatske (1941–1945), kao i o počecima uništavanja 1991. Tu je, između ostalih, i osvrt na sudbinu Srpske pravoslavne crkve u Petrinji. Crkva je sagrađena u drugoj polovini HVIII veka a unutrašnjost je oslikao poznati hrvatski slikar Dragutin Inkiostri Medenjak. Taj hram je 1941–1945. godine „po nalogu ustaškog stana u Petrinji do temelja srušen...“ Tu je i vest da su Srbi na istom mestu sagradili novi hram koji je dovršen i osvećen 1976. godine“. Dalje se navodi i sledeće: „Hram je mitraljiran nekoliko puta, u julu, avgustu i septembru... Odnesene su matične knjige rođenih, venčanih i umrlih od 1947. do 1991. godine”. Pretpostavlja se da su knjige sačuvane.

Kada su u Beograd stizale vesti o ratnoj ugroženosti srpskih crkava u Hrvatskoj u Ministarstvu kulture organizovan je, uz punu saglasnost Srpske pravoslavne crkve, krizni štab da preuzme crkvenoumetničke predmete sa ugroženog područja. Nakon prenosa ikona i delova ikonostasa u tim ustanovama započeo je dug i odgovoran proces konzervacije. U pitanju je nekoliko stotina crkvenoumetničkih dela od HV do HIH stoleća.

U protokolu o „vraćanju” kulturnoistorijskih i umetničkih dela ne pominje se Srpska pravoslavna crkva, koja je, zajedno sa kulturnim ustanovama Srbije, preuzela na sebe i odgovornost prenosa u crkve i manastire kojima pripadaju.

Potpisnici protokola hrvatska ministarka kulture Andrea Zlatar Violić i ministar kulture u Vladi Srbije Predrag Marković nisu ni pomenuli predistoriju „vraćanja”, odnosno istorijski podatak o spasonosnom ratnom preuzimanju, koje su najstručnije obavile terenske ekipe srpskih kulturnih ustanova.

Iz članka u „Politici” stiče se utisak da je to bio diplomatsko- politički sastanak, ali i stilizovano prigodan. „Samo to i ništa više“ (Edgar Alan Po, „Gavran”). Uostalom, duboko sam uveren da proces „vraćanja” ne ugrožava „odnose dve susedne zemlje”. Postoji i „proces” povratka srpskog življa...