Jelena voljena, a Jerina prokleta

Kraljevo – Samo je nekoliko toplih prolećnih dana bilo potrebno da, duž Ibarske doline, od srednjovekovnog grada Magliča do sela Polimir procvetaju beli i plavi jorgovani. Prema nazivu cveća koje raste i cveta u kršu iznad magistralne saobraćajnice nazvana je i manifestacija koja se u proleće, a ove godine po dvadeseti put, održava u srednjovekovnom gradu Magliču, u manastiru Gradac, u varošici Ušće. Tako će se i ovog proleća, tačnije prvog maja, okupiti nekoliko stotina ljudi, uglavnom u pomenutoj tvrđavi gde će, kako je juče najavljeno, u organizaciji Društva srpsko-francuskog prijateljstva biti organizovan muzički program, a pored nekoliko etno-grupa nastupiće glumci, pesnici... Bilo je obećano da će za ovogodišnju manifestaciju biti postavljen i kip Jelene Anžujske, koji radi poznati ruski vajar Zurab Cereteli, ali je to odloženo.

I ova priredba biće posvećena Nemanjićima i pomenutoj srpskoj kraljici, odnosno francuskoj princezi u čiju su čast, kako legenda kaže, podanici kralja Uroša Prvog i zasadili jorgovane. Kralj je to naredio kako bi svojoj nevesti podario ambijent sličan mediteranskim predelima iz kojih je potekla. Ona je kasnije bila i vladarka nekih srpskih zemalja, a podigla je i pravoslavni manastir Gradac. Učestvovala je i u nekim diplomatskim misijama, naročito u zemljama katoličkih vladara. Bila je veoma cenjena u narodu kao uzorna supruga i majka, a kuvanju i odevanju podučavala je devojke na ovom području.

Sve to se odnosi na drugu polovinu 13. veka, a koliko pomenuta tvrđava Maglič sa tim događajima ima direktne veze ne zna se pouzdano, jer je tajna i za stručnjake kada je sagrađena, pre ili kasnije, u koje svrhe i ko je njome najpre gospodario. Ponegde se u knjigama pominje da je građena još u vreme Stefana Nemanje radi odbrane severa srpske države i manastira ili je za iste potrebe podignuta kasnije. Sigurno je jedino, jer o tome svedoči zapis o arhiepiskopu Danilu koji kaže da su u njoj sagrađene „prekrasne palate, ćelije i crkva Svetog Đorđa“ i da je on ktitor, što bi se odnosilo na prvu polovinu 14. veka, odnosno da je tvrđava postojala i ranije.

Stoga je za stručnjake neprihvatljiva legenda koja vekovima kruži, da je ovaj grad podigla Jerina, žena despota Đurađa Brankovića, koja je, nasuprot Jeleni, bila omražena u narodu i nazvana prokletom. Zdanje se i danas naziva Jerinin grad, ali, da je građeno pod njenom palicom to bi moralo biti u prvoj polovini 15. veka. Ima dokaza da je građevina starija, pa i tako tu tvrdnju stručnjaci odbacuju. Ova tvrđava je, dakle, i danas čuvar mnogih tajni.

Stručnjaci pomenuto predanje o jorgovanima ne prihvataju kao jedino već se, istina retko, pominje i legenda prema kojoj ih nije sadio kralj Uroš već njegov i Jelenin sin, kasnije kralj Milutin. Pošto se on ženio više puta, njegova treća supruga Simonida, maloletna kći vizantijskog cara Andronika, došla je na srpski dvor kao devojčica i tu odrastala do spremnosti za brak. Stoga, po tom predanju, da ne bi rasla u kršu, tuzi i suzama kralj je činio sve za svoju premladu nevestu pa je predele ulepšavao ovim cvećem i otud u klisuri toliko rascvetalih jorgovana. Oni svakog proleća cvetaju i mirišu, uprkos tome što putnici često zastaju da uberu buket tog „kraljevskog cveća“.