Musliman u manastiru, pravoslavac kod hodže

Viševekovni suživot hrišćana i muslimana na ovim prostorima doneo je sukobe i netrpeljivosti, ali i mešovite brakove, usvajanje običaja i jezičkih izraza, pa i delimično menjanje religijske prakse. Toliko različiti, hrišćanstvo i islam, susrevši se na Balkanu, počeli su delimično da se prepliću, pa se dešava da pravoslavac odlazi kod hodže, a musliman u pravoslavni hram. O postojanju dvoverstva najbolje svedoče islamske sufije koje su, usvajajući mešavinu islamskih i hrišćanskih narodnih verovanja s naglašenom idejom socijalne pravde, bili najbolji misionari islama, kaže prezviter dr Srđan Simić, koji je izučavao islam na doktorskim studijama iz orijentalistike.

– Poznate su rifaijske derviške grupe u Sarajevu koje koriste molitvenu tehniku „zikr”, koja nas u velikoj meri podseća na hrišćansku molitvu neprestanog prizivanja imena Hristovog. O verskom i narodnom poštovanju hrišćanskih svetinja od strane muslimana na ovom prostoru svedoči nam i njihovo učestvovanje u nekim hrišćanskim molitvoslovljima i obredima, kao, na primer, u činu malog vodoosvećenja na Mladi petak, učestvovanje u akatistima vezanimza službe Svete Petke i Svetog Pantelejmona, paljenje sveća, lojanih, ne voštanih, za duše živih srodnika i preminulih predaka, posete hrišćanskim svetinjama u kojima se  čuvaju svete mošti pa čak i pasivno učestvovanje u velikim hrišćanskim praznicima kao što su Božić, Vaskrs i Vaznesenja. Crkveni praznici koji su posvećeni Hristovom  rođenju, stradanju, vaskrsenju i vaznesenju muslimanski vernici obeležavaju sinkretistički, na njihov način, okupljanjem oko svetinja i paljenjem sveća za svoje pretke verujući da će im poštovanje hrišćanskih praznika doneti napredak kako u svakodnevnom poslu tako i u zdravlju – navodi otac Srđan.

Neke od hrišćanskih svetinja koje posećuju i muslimani jesu crkva Svetih apostola Petra i Pavla u Rasu, manastir Visoki Dečani na Kosmetu, manastir Ostrog u Crnoj Gori, crkva Roždestva Presvete Bogorodice i kapela Svetke Petke na Kalemegdanu, Saborna crkva, nabraja otac Srđan. S druge strane, deo pravoslavnih vernikaobilazi kako hrišćanske, tako i  islamske svetinje, Muratovo turbe u Prištini, na primer, ili tekiju Sersem Alije u Tetovu. U tekiji Kavak-baba u Bugarskoj vrše se i hrišćanske sahrane, a neki nadgrobni spomenici imaju i hrišćansko ime pokojnika, ističe otac Srđan. Nije takođe nepoznato da po savet, pomoć, ali i reč utehe neki vernici odlazekod hodže.

–  Odlaze neki kvazihrišćani kod šejha ili hodže da traže izradu magijskih zapisa, koji se naplaćuju a nemaju zapravo nikakvu religijsku moć, a takvi mitološki obredi i rituali su daleko ne samo od hrišćanske vere nego i od svake ozbiljnosti – kaže otac Srđan.

On objašnjava da se najčešće radi o ručno ispisanim zapisima na ceduljicama koji često nemaju nikakve veze sa arapskim jezikom. Rasprostranjenost ovakvog dvoverstva, religijskog sinkretizma na tlu Balkana verovatno je u vezi sa odnosom islamskih osvajača prema hrišćanskim podanicima u doba prodora Osmanlija na ovo područje.

– Osmanski islam, prodirući na nekadašnju vizantijsku teritoriju Balkanskog poluostrva pokazao je izvesnu fleksibilnost prema hrišćanima. Pokorio ih je ali bez obaveze nasilnog preobraćenja, potisnuvši veru u sferu privatnosti, darujući na taj način porobljenim balkanskim narodima kroz takozvane milet sisteme  versku slobodu, zakone i vođe,  istovremeno uspostavljajući sa njima kulturnu i jezičku bliskost koja je i doprinela delimičnoj asimilaciji i stvaranju specifičnog varijeteta osmanskog islama. Takav osmanski kulturni pečat uz relativizovan odnos prema nemuslimanima primetan je u Crnoj Gori, Bosni i Hercegovini, Srbiji, Makedoniji, Bugarskoj i Albaniji – navodi prezviter dr Srđan Simić.