Umro Svetozar Gligorić

Kolosalno životno delo Svetozara Gligorića zaokruženo je juče, u 90. godini. Nije završeno, nastaviće da živi kroz sve što je činio kao šahovski velikan, izuzetan publicista, a na kraju i muzički kompozitor. I, pre svega, dostojanstven čovek, od turobnog detinjstva do duhom prebogate starosti.

Godine nisu imale standardno značenje za Gligorića ni kada je sa 16 godina – već bez oba roditelja, a sa tek osvojenom titulom majstora – krenuo u rat. Ni, kada je – posle svoje 80. godine i ponovo sam – rešio da se sistematski školuje i posveti ljubavi iz ranog detinjstva – muzici. Tako je i jučerašnja vest, da je moždani udar zauvek prekinuo njegov rad na drugom muzičkom albumu, došla neočekivano, gotovo šokantno. Ne samo zato što je svima govorio da planira da živi duže od sto godina, već zbog tog bistrog, kreativnog uma i parole da je lepota života u njegovom trajanju. Gligoriću se, jednostavno, verovalo. Iz njegovog prvog muzičkog albuma „Kako sam preživeo 20. vek” – za koji je pisao muziku i reči na engleskom – izvirala je želja da se nastavi i u ovom, 21. veku.

Rođen je 2. februara 1923. godine u Beogradu, gde ga je, tek u srednjoj školi, u izlogu jednog lokala, privukla neobična igra. Dva starija gospodina lagano su pomerala drvene figure i dugo razmišljala, kao i dečak zajedno sa njima – pokušavajući da otkrije pravila igre. Bilo je to neverovatno kasno za standarde kasnijih vrhunskih velemajstora – tek u 13. godini. Bogom dani dar obrisaće i te izgubljene godine, kao i one ratne, ubrzo potom.

Najslavniji period jugoslovenskog šaha – a ujedno srpskog i beogradskog – ispisan je 1950-80. Nije Svetozar Gligorić bio prvi ni jedini koji su ga gradili, ali je bio kamen temeljac, kamen-gromada, za konstrukciju koja je trajala i trajala, a čija se veličina vidi i danas, u ogromnoj ovdašnjoj ljubavi prema drevnoj igri.

Da nije bilo rata, ko zna koji bi bili šahovski dometi tog šesnaestogodišnjaka, ali, tek po odloženom oružju, Gligorić je već bio i popularizator i perjanica deceniju mlađe generacije koja će 30 godina činiti drugu šahovsku velesilu sveta, odmah iza moćnog Sovjetskog Saveza.

Vreme najveće slave krenulo je sa zlatnom olimpijskom medaljom u Dubrovniku, 1950. čiji je poslednji živi nosilac bio velemajstor Gligorić. Osvojio je 12 titula državnog prvaka i isto toliko olimpijskih medalja (jednu zlatnu, pet srebrih i šest bronzanih) na 15 učešća u olimpijskom timu. I jednu zlatnu za pojedinačni rezultat na prvoj tabli. I još deset medalja na evropskim prvenstvima, četiri zlatne za pojedinačne rezultate, pet srebrnih sa ekipom i jednu bronzanu.

Godine 1958, kada je – usred vladavine Botivnika, Smislova i ostalih moćnih sovjetskih velemajstora – sa fantastičnih 12 poena iz 15 partija na Olimpijadi u Minhenu – bio najbolji pojedinac na prvoj tabli, izabran je za jugoslovenskog sportistu godine, u neverovatno jakoj konkurenciji. Bila je to slika i izuzetnog opšteg poštovanja i omiljenosti šahiste koji je svuda – odavde do kraja sveta – bio, jednostavno, Gliga.

Srbija, Beograd i Balkan, čiji je najistaknutiji predstavnik takođe bio, upoznali su kroz Gligorićeve maestralne komentare i reportaže majstorstvo sovjetskih velemajstora i genijalnost mladog Amerikanca Roberta Fišera koji je u našeg velemajstora imao neograničeno poverenje i u periodu svog dugogodišnjeg samoizgnanstva, kao i do kraja svog turbulentnog života. Samo zbog Gligorićeve kandidature za predsednika Svetske šahovske organizacije, 1978, Fišer je prihvatio da nakratko izađe iz anonimnosti.

O svetskom ugledu govori i odluka da Gligorić bude glavni sudija čuvenog meča za titulu svetskog prvaka Karpov – Kasparov, 1984. U igrama oko table, međutim, nije želeo da učestvuje. Zato su i njegova kandidatura za čelnog čoveka Fide i njegova sudijska karijera završeni već u prvim pokušajima, sa gorčinom koju je morao imati, ali je nikada nije pokazivao.

Dugo smatran najačim igračem izvan SSSR, do borbe za svetskog prvaka nije stizao u ciklusima 1953. i 1959, kao ni kroz meč sa slavnim Mihailom Taljem, 1968. Nikada nije bio potpuno posvećen tom cilju, mada su najjači sovjetski igrači uporno izbegavali da igraju protiv njega u ekipnim mečevima. Davao je sebe i kao šahovski novinar, nagrađen za nezaboravni telefonski razgovor koji je istoveremeno vodio sa Petrosjanom i Fišerom u meču 1971, kao i za briljantno praćenje „Meča stoleća” Fišer – Spaski, 1972. Međutim, jednake pohvale dobijao je i za sve druge oblike novinarskog i publicističkog iskazivanja, od spoljno-političkih komentara u „Ninu”, do knjige „Igram protiv figura”, po opštem mišljenju jedne od najboljih u šahu.

Marljiv i profesionalan u svemu, predusretljiv, dostajanstven, bio je na usluzi šahovskim novinarima i organizatorima do poslednjeg dana, čak i u periodu kada je želeo da se kroz muziku odmori od šaha. Odlazak Svetozara Gligorića je nenadoknadiv gubitak za svakog ko se na bilo koji način našao u kontaktu sa njegovim delom.

M. Kovačević