Tajnovitost ženskih odaja

Polutama u kojoj se mešaju mirisi vekova i tamajna struji kao nemo pojanje sopoćanskom unutrašnjom pripratom ili "ženskom crkvom", kako je nekada nazivan ovaj prostor što prethodi monumentalnom naosu, koji i danas prosijava božanski zlatosjaj najlepših pretrajalih freski ukupnog srpskog srednjovekovnog nasleđa. Negde sredinom tridesetih godina minulog veka, probuđen mekom junskom rosom, jeretički se molio mladi Alaksandar Deroko, zagledan u sopoćanske razvaline i veliko, samoniklo drvo što se svojom raskošnom krošnjom trsilo sred glavnog broda Trojičke crkve, da "niko i nikada ne podigne ponovo krov na Sopoćanima, jer će tako nestati čudesna čarolija suncem okupanog Uspenja Bogorodičinog".

Kraj njega je, pod otvorenim nebom, spavao Rastko Petrović, umoran od celonoćnog pisanja Apolineru u stihovima, dok su pod mesečinom promicale procesije kraljeva i apostola, a sa sopoćanskih zidova tekle vrele i bistre suze anđela rasplakanih nad odrom Bogomajke. Ni jedan od dvojice umnih tragača na putevima prošlosti svog naroda nije tada čuo plač u tami "ženske crkve". Nijedan nije osetio snagu bola jednog drugog sina koji se, na severnom zidu unutrašnje priprate, već više od sedam vekova, u prisustvu Spasitelja i njegove Presvete Matere, oprašta sa svojom majkom. To sedi kralj Uroš I (1243–1276), sin Stefana Prvovenčanog (1196–1228), okružen porodicom i dvorjanima, promuklim glasom, zbog koga dobi i nadimak Rapavi, tuguje za svojom roditeljkom, Anom Dandolo, venecijankom koja je Srbiji donela krunu.

Duždova unuka

Bronzani konji ukardeni sa carigradskog hipodroma u strašnoj krstaškoj pohari 1204. uveliko su se propinjali pred crkvom Svetog Marka u Venciji, kada je Ana Dandolo, kao treća nevesta velikog župana Stefana Nemanjića stigla u Srbiju, najverovatnije 1216. Njen slavni deda, mletački dužd Enriko Dandolo (+1205), inspirator prvog osvajanja vizantijske prestonice na Zlatnom rogu, bio je mrtav više od jedne decenije i pokopan u crkvi Svete Sofije. Anin otac, Enrikov jedinac, Renije Dandolo, prokurator Svetog Marka i vice dužd, poginuo je 1209. tukući se sa Đenovljanima za prevlast nad Kritom. Anali kažu da je bio oženjen vlastelinkom Kontesom iz uglednog venecijanskog klana Minoto.

Može se samo pretpostavljati koliko je Ana imala godina kada je stigla u Srbiju. Njen budući suprug veliki župan Stefan, okretan i energičan vladar, imao je već dvojicu sinova, Radoslava i Vladislava, iz braka sa svojom prvom ženom Jevdokejom, ćerkom vizantijskog cara Aleksija III Anđela, koju je nakon navodnog neverstva odagnao 1201. ili 1202. godine, vrativši je njenom ocu nazad u Carigrad. Ako je suditi po zemnim ostacima iz crvenog sarkofaga, koji i danas stoji podno sopoćanske freske na kojoj je izobražena smrt kraljice Ane, i za koje se opravdano može pretpostaviti da su kraljičini, u trenutku upokojenja prva i jedina venecijanka na srpskom dvoru, koja je umrla oko 1264. godine, imala je preko šezdeset leta. Bila je, a prema nalazu našeg uglednog antropologa prof. dr Živka Mikića, visoka oko 162 cm, srednje gracilne konstitucije, a u poslednjim godinama svog razmerno dugog života je patila od problema s kičmom, ali je u trenutku smrti imala sve očuvane zube, što je prava retkost i u novije doba.

Istorijska stvarnost trenutka u kome je Anin rođak, dubrovački knez Đovani Dandolo, posredovao sklapanju njenog braka sa srpskim velikim županom, jasno ukazuje na još jedno od mnogobrojnih velikaških venčanja uslovljeno isključivo političkim interesima. Da gospodar novouspostavljenog latinskog carstva u Carigradu, Hajnrih, i moćni i ratoborni ugarski kralj Andrija II nisu vršili uporan pritisak na velikog župana Stefana, koji je kulminirao višednevnom, mučnom raspravom u Ravnima (Ćuprija) negde po Vaskrsu 1215., Nemanjin drugorođeni sin nikada ne bi potražio potporu među "drugim, jednako moćnim Latinima" i verovatno bi ispunio svoj naum da se oženi nekom od epirskih princeza.

Kada neprevaziđeni povesničar srpske srednjovekovne istorije, Konstantin Jireček, kaže da u toj istoriji ničeg tajnovitijeg nema od ženskih odaja srpskog dvora, bezmalo kao da iste nisu ni postojale, skroman zbir pretrajalih činjenica o vladarkama i princezama doma Nemanjića neprikosnoveni je argument u prilog toj tužnoj tvrdnji. Nekolicina idealizovanih, u najvećoj meri vremenom i rukom osvajača, otrtih portreta poneka uopštena rečenica, mnoštvo bezimene ženske dece, čak i onda kada su ta deca udavana za moćne vladare gotovo u pravilu neprijateljski nastrojenih suseda – sve su to sumorne boje na slici jednog vremena u kome je žena, pa makar i vladarka, bila građanin drugog reda. Naročito u Srbiji čiji će dvor Dimitirje Paleolog, rođeni brat kraljice Simonide, proglasiti "najdosadnijim mestom u Evropi".

Uoči zlokobnog prvog pada Carigrada, veliki župan Stefan, u to vreme stalno izložen pritiscima svog tasta, vizantijskog cara, nastojao je da kod pape isposluje za sebe kraljevsku krunu. Tih godina je Rim bio vrlo voljan za deljenje kraljevskih insignija na istoku, boreći se i na taj način protiv moćnih vladara i patrijarha romejskog carstva. Tako je kraljevska kruna 1197. stigla na Kipar, a već sledeće 1198. u Jermeniju. Papski legat je početkom novembra 1204. u Trnovu krunisao Kalojana, a koju godinu ranije, kao domaćin crkvenog sabora u katoličkoj arhiepiskopiji barskoj, srpski župan Stefan Nemanjić, jasno stavlja do znanja da je za rimsku krunu zaintersovan i sam. U Rim stiže i županovo poslanstvo sa molbom da papa odredi episkopa koji bi krunisanje u Srbiji i obavio.

Papa Inoćentije III već je za put u Srbiju 1202. opremio episkopa Jovana iz Albana u Laciju, ali na intervenciju tadašnjeg ugarskog kralja Imrea i Stefanovog starijeg brata Vukana, koji je u svojoj udeonoj kneževini u Zeti tako rado paradirao sa starom krunom dukljanskih kraljeva, ova namera je osujećena. Tek će tek papa Honorije III, kako pedantno izveštava splitski arhiđakon Toma, nakon petnaestak godina pregovora sa Svetom stolicom, blagosloviti srpsku corona regni i megajupanusa Stefana Nemanjića uzdići u status kralja Srbije. Dogodilo se to 1217., i malo je verovatno da istom prilikom nije krunisana za kraljicu i Ana Dandolo, jer kako beleži mletački dužd Andrija Dandolo, prisan prijatelj kralja, a potom i cara Dušana Silnog, u jedinstvenoj istoriji svoje porodice – Ana je ta koja je svog supruga privolela da se odrekne šizme, te ih je potom jedan kardinal-legat zajedno krunisao.

Da dužd ne preteruje vidi se iz papskih regesta u kojima je sačuvan podatak da izvesni episkop Metodije, nosilac pisma koje potpisuje "Sthepanus, dei gratia totius Servie, Dioclie, Tribunie, Dalmatie atque Chlumie rex coronatus", kao lični županov izaslanik, moli papin blagoslov za srpsku krunu i zemlju. Savin biograf, Domentijan, ispisujući žitije najvećeg srpskog svetitelja oko 1254, tvrdi da je Metodije ustvari Savin učenik, koga je ovaj poslao u Rim po krunu kako bi njome krunisao brata u Žiči. Teodosije, takođe Savin biograf, ali i savremenik, ne pominje ni Rim ni papu, već samo krunisanje koje Sava, kao poglavar crkve provodi u Žiči.

Uz dužno poštovanje prema sastavljačima oba ova izveštaja, oni naprosto ne odgovaraju istini. Sava je arhiepiskop postao tek 1219., a u vreme Stefanovog krunisanja 1217. bio je u Svetoj Gori.

Sinovi i majke

Iako se iz malobrojnih, srećnim slučajem usudu balkanskog prostora umaklih, spisa iz vremena Stefanovog krunisanja i vladavine nakon istog ni najmanje slovce ne može naći o njegovoj supruzi Ani, nesporno je podjednako i da je ona prva srpska kraljica, kao što njeno Prestavljenje u Gospodu sa prekrasnog sopoćanskog ansambla, naslikanog iznad njenog groba, vrlo rečito govori o tome kakav je uticaj imala na svoga sina Uroša I. Duga, pragmatična i energična vladavina Srbijom prvorođenog sina Ane Dandolo, sposobnost da se ponovnim aktiviranjem rudnika ekonomski izvanredno ojača zemlja, i utre put budućim osvajanjima njegovog mlađeg sina kralja Milutina (1282–1321), red, rad i disciplina koji su krasili Urošev dvor, o čemu svedoče onovremene vizantijske hronike, važni su elementi jedne slike iz istorije kulture ponikle na nesumnjivo zapadnjačkom vaspitanju srpskog suverena.

Tako se posredno spoznaje priroda jedne žene, koja je svojim tihim delanjem iz onih po Jirečeku "gotovo nepostojećih" ženskih odaja utrla put i svojoj ništa manje sposobnoj i energičnoj zapadnjačkoj snahi, Jeleni Anžujskoj, jer, konačno, majka je bila i biće uvek glavni roditelj. Na sopoćanskoj fresci upravo Jelena iz roda Anžuja, klečeći kraj uzglavlja svoje mladolike svekrve, obučene u prekrasnu modro plavu haljinu i meki ljubičasti ogrtač opervažen biserima i dragim kamenjem, neutešno plače. Prva srpska kraljica za razliku od svoje prethodnice i imenjakinje, velike županice Ane Nemanjine, ali i većine svojih naslednica, umire kao vladarka, a ne kao skromna uboga, monahinja. Njeno čelo krasi fina, zlatna dijadema zapadnjačkog tipa, a oko glave joj blista svetiteljski oreol. I ona, kao i Bogorodica sa znamenitog sopoćanskog Uspenja, leži na raskošnom odru dok njenu dušu u obliku novorođenčeta na ruke prima anđeo. Kraj Aninih nogu, u divnoj beloj odori, tuguje njen mlađi sin Predislav, mnogo poznatiji kao srpski arhiepiskop Sava II (1263–1270), a među ucveljenim učesnicima skupa nalazi se i Anina unuka, princeza Brnča, jedina devojčica iz roda Nemanjića ikada predstavljenjna na nekoj od sačuvanih fresaka.

No, ono što ovu istorijsku scenu čini zaista jedinstvenom jeste prisustvo Hrista i Bogorodice Aninom upokojenju. A, neposredno iza najsvetijeg sina i majke, na zapadnom zidu priprate, naslikani su sveti car Konstantin i carica Jelena, prvi hrišćanski vladar i njegova mati. Dvojica najsvetijih sinova hrišćanske istorije i vere, naslikani sasvim sigurno po želji Uroševoj, daju ovom prizoru ne samo vanredno metaforičan, već, pre svega, najviši duhovni ton. Ni Anu Dandolo, ni njenog sina Uroša, srpska crkva ne slavi kao svetitelje.