Sudbina srpskog jezika u Italiji

"Tu odmah preko mora su Crna Gora, Srbija, Hrvatska, znanje srpskog može da mi pomogne da lakše nađem posao", otkriva mlada Italijanka zašto se opredelila da studira naš jezik na Katedri za srpski jezik i književnost u Bariju. Njene koleginice potvrđuju da je i njihov razlog isti. Mada uče ekavsku varijantu, ne prave razliku između srpskog i hrvatskog, jer ni na Katedri ova dva jezika nisu razdvojena.
I danas, kao i pre jednog i po stoleća, srpski jezik se u Italiji pominje uvek zajedno sa hrvatskim, pa čak i u Bariju, čija katedra je jedna od najvećih po broju studenata i gde lektorat neguje ekavsku varijantu srpskog jezika, potvrđuje nam šef katedre, profesorka Svetlana Stipčević.

Zbog geografskog položaja i otvorenosti prema zemljama Balkana, Bari ima dugu tradiciju ne samo trgovačkog već i kulturnog posrednika između dveju jadranskih obala. To je razlog što se srpski jezik ovde uči još od 19. veka, tačnije od 1882. godine kada je osnovana Kraljevska visoka trgovačka škola, koja će kasnije postati temelj budućeg univerziteta.

Bošnjački i montenegrinski

Katedra za srpskohrvatski počela je sa radom, na univerzitetu u Bariju, šezdesetih godina prošlog veka, a redovniju nastavu beleži dolaskom slaviste Dandanina di Sara, 1965. godine. Prvi lektor na katedri u Bariju bio je Hamdija Hajdarhodžić, dubrovački musliman, a zatim su se naizmenično ređali srpski i hrvatski kadrovi. Od 1999. godine Katedru je preuzela Svetlana Stipčević, a lektor je prevodilac Dragan Mraović.

– Mada na italijanskim univerzitetima još nije došlo do zvaničnog odvajanja srpskih i hrvatskih katedri, već je zadržan uglavnom svuda isti naziv, srpskohrvatski ili srpski i hrvatski, u poslednje dve godine sve su prisutniji pokušaji da se na ovom planu uvede "više reda", pošto se u međuvremenu pojavio i "novi" jezik, bošnjački ili bosanski, a kuca na vrata i crnogorski, to jest montenegrinski – kaže profesorka Stipčević, predviđajući da će se najbezbolnije rešenje verovatno naći u zadržavanju zajedničkog imena ili će se ime jezika prepustiti slučaju.

Prema njenim rečima, slavističke katedre zastupljene su na 39 univerzitetskih centara u Italiji, od Akvile do Viterba. Najbrojnije su katedre ruskog jezika, dok su katedre za srpski i hrvatski (ili srpskohrvatski) na trećem mestu i postoje u Bariju, Peskari, Firenci, Đenovi, Napulju, Padovi, Rimu, Torinu, Trstu, Udinama, Veneciji i povremeno u Forliju. Zanimljivo je da ih nema na dva univerziteta u Milanu, u zoni najveće srpske dijaspore danas, dodaje ona.

Dobra pozicija srbokroatistike ne znači istovremeno i dobru poziciju srpskog jezika danas u Italiji, kaže Svetlana Stipčević.

– Situacija se drastično promenila na štetu srpskog jezika u poslednjoj deceniji prošlog veka, pa je krajem devedesetih godina u Italiji postojao samo jedan srpski lektorat, i to u Bariju, dok se istovremeno hrvatski učio na osam slavističkih katedri – objašnjava ona, dodajući da je srpski lektorat u Rimu pokrivao (i pokriva) lektor iz Bosne i Hercegovine.

Adio, Bari

Danas je situacija nešto bolja, jer se pored Barija, srpski predaje i u Torinu i Veneciji, dok je u Peskari i Napulju, gde postoje samo hrvatski lektorati, on dopunska varijanta. 

– To u suštini znači da se na svim ostalim srpskohrvatskim katedrama predaje isključivo hrvatski, izuzev Rima, gde je zastupljena bosanska varijanta srpskog jezika – potvrđuje Svetlana Stipčević, dodajući kao kuriozitet da na univerzitetu u Trstu, na katedri čiji je šef nekadašnji profesor Beogradskog univerziteta, ne postoji srpski lektorat, iako je po brojnosti saradnika i predavača za ovu materiju on na prvom mestu u Italiji.

Katedra za srpski jezik i književnost u Bariju smeštena je na četvrtom spratu novije zgrade Fakulteta za strane jezika, koji se nalazi u samom univerzitetskom centru grada, pored Rektorata i Pravnog fakulteta. Za ovih osam godina profesorka Stipčević je dovela u Beograd više od 150 studenata iz cele Pulje na razne stipendije i kurseve jezika, a katedra je podržala mnoge inicijative koje je preduzimalo Udruženje "Most za Beograd", pa tako i izložbu o stradanju dece u Jasenovcu.

Kakva je dalja perspektiva srpskog jezika u Italiji, teško je proceniti u ovom trenutku. Može se verovati da će se održati i opstati u Torinu i Peskari, kaže Svetlana Stipčević. Kad je reč o lektoratu u Bariju, on je, prema njenim rečima, bio i sada je pod velikim pritiskom Hrvatske, a poslednjih godina i Crne Gore, da se dovedu kadrovi iz ovih zemalja, što znači da se predaje hrvatski ili crnogorski jezik.

Budući da šef katedre nagoveštava da bi uskoro mogla da kaže "Adio, Bari" i da se vrati u Beograd, jer je, kako smatra, ispunila svoju misiju ovde, postoji opravdana bojazan da bi to moglo da se pretvori i u adio srpskom lektoratu u ovom gradu.