Pjer sa druge strane rama

Čačak – U centralnom prostoru čačanske Galerije „Risim”, otvorena je izložba karikatura „Pjer Križanić: hroničar jednog vremena”, koja obuhvata 24 rada iz fonda Umetničke galerije „Nadežda Petrović” u Čačku, i 13 crteža iz Dokumentarnog fonda novosadske Spomen-zbirke Pavla Beljanskog.

Autor je istoričar umetnosti iz Čačka Marija Radisavčević (27) i ovo je realizacija njenog diplomskog rada „Politička karikatura Petra Pjera Križanića između dva svetska rata”, koji je zaslužio nagradu rečene spomen-zbirke za prošlu godinu. Izložba u Čačku trajaće do 20. maja, u junu se seli u Novi Sad, a odatle, idućeg septembra, u beogradski Dom omladine.

Postavka je osmišljena tako da se kroz tri tematske celine – „Jugoslovenski paradoksi” (printovi „Politike” sa Križanićevim karikaturama objavljenim od 1923. do 1937.), „Da vam predstavim” (karikature i crteži koji prikazuju galeriju ličnosti iz sveta politike i umetnosti i istaknute pojedince iz javnog društvenog života) i „Protiv fašizma” (tematska celina posvećena Križanićevim antifašističkim karikaturama) – omogući sagledavanje Pjerovog stvaralaštva na jednoj, i jugoslovenskih političkih prilika viđenih njegovim crtežima na drugoj strani.

– Tokom priprema za izložbu, na reversu jednog od tri Križanićeva autoportreta iz fonda UG „Nadežda Petrović”, otkriven je i četvrti, rađen kombinovanom tehnikom – kaže Marija Radisavčević za „Politiku”.

– Pošto su Katarina i Đorđe Paunović, naslednici Siniše Paunovića, dugogodišnjeg novinara i urednika „Politike”, koji je osnovao Zbirku crteža i karikatura Pjera Križanića – UG „Nadežda Petrović”, Galeriji poklonili opremljene eksponate, oni su tek za potrebe ove izložbe razramljeni kako bi dobili nove okvire.

Tako se i došlo do otkrića Križanićevog autoportreta, koji ima odlike duboko primišljene samoprezentacije.

U sastavu izložbe publika će imati priliku da vidi i film „Između dva kralja”, nastao 1959. godine u režiji Zdravka Velimirovića. Reč je o dokumentarnom zapisu koji na originalan način prikazuje karikature Križanića, a zatim i Vuškovića, Hodžića i Lučeva.

– Za film smo saznali blagodareći našem savremenom karikaturisti Predragu Koraksiću Koraksu, koji je učestvovao u njegovoj realizaciji, a kopiju smo dobili od Jugoslovenske kinoteke – objašnjava autor izložbe.

U svom slovu na otvaranju, muzejski savetnik u Narodnom muzeju Gordana Stanišić podsetila je da je Križanić „proglašavan hrvatskim separatistom, ali i srpskim plaćenikom i da je samo upornošću i tolerancijom prema osudama tadašnje vlasti uspevao da se kao ličnost i umetnik sačuva od oštrih režimskih cenzura”.

– Kroz galeriju ličnosti i situacija – istakla je ona – vidimo kako su nekad izgledale sve te komplikovane i dramatične promene političkog i društvenog sistema multietničke zajednice, i kako bi to danas posmatrao duhoviti, ali i nepomirljivi hroničar svoga vremena. Karikaturista, slikar i novinar Pjer Križanić jeste jedan od utemeljivača karikature kao implicitne kritike i politički britkog komentara u dnevnim novinama i časopisima.

Gordana Stanišić procenjuje da „Križanićeva nacrtana šala nije imala ambiciju da preraste u angažovani, buntovnički proglas, već da uzvišenim građanskim moralom i izoštrenom ilustracijom pretvori lični kritički stav u neposredno javno sredstvo za podsmeh i u određeni društveni katalizator”, i dodaje:

– Autorka izložbe uspela je da nas uvede u ličnost ovog umetnika i analitičara epohe, velikana jugoslovenske političke karikature. Gledajući njegove radove pokušaćemo da osetimo svakodnevicu jednog vremena i prostora, da prepoznamo različite fizionomije i duh tadašnje klime u kojoj je ova nacrtana šala, kroz smeh i ironiju ali i razumevanje uprkos svemu, mogla da pomiri sve naše stvarnosti.

Petar Pjer Križanić (Glina 1890 – Beograd 1962) počeo je da objavljuje u „Politici” 1922. godine, po seobi iz Zagreba u Beograd, i u našem listu proveo radni vek, do penzionisanja 1950. godine.