Srbi su bili preplašeni atentatom

Matica srpska iz Novog Sada objavila je kapitalno delo akademika prof. dr Vasilija Krestića (1932), istoričara, profesora Filozofskog fakulteta u Beogradu, pod naslovom „Srbi u Ugarskoj (1790–1918)”. Od 1981.Krestić je bio šef Katedre za nacionalnu istoriju Novog veka.. Za dopisnog člana SANU izabran je 1981, a za redovnog 1991. godine. Upravnik je Arhiva SANU, a punih 14 godina bio je sekretar Odeljenja istorijskih nauka SANU. Pokretač je i urednik „Zbornika o Srbima u Hrvatskoj“. Posebno se bavio istorijom Srba u Južnoj Ugarskoj, Hrvatskoj i Slavoniji u 19. i 20. veku. Autor je više studija: „Hrvatsko-ugarska nagodba 1868. godine“, „Istorija srpske štampe u Ugarskoj 1791–1914”, „Istorija Srba u Hrvatskoj i Slavoniji 1848–1914”, „Biskup Štrosmajer, Hrvat, velikohrvat ili Jugosloven“, „Genocidom do velike Hrvatske“...

Vreme od Temišvarskog sabora (1790) do ujedinjenja Vojvodine sa Srbijom (1918) nije do sada bilo obrađeno na odgovarajući način. Da li Vaša studija pokriva tu istorijsku prazninu?

Prihvatajući se pisanja ove knjige želeo sam da popunim tu prazninu. Mislim da sam u tome i uspeo, da sam obuhvatio sve najvažnije teme i probleme koji se tiču istorije Srba u Ugarskoj u periodu od 1790. do 1918. godine. Knjiga nije nastala u dahu. Ona je rezultat višedecenijskog istraživanja. Sada sam to istraživanje hronološki i tematski složio, sažeo i načinio jednu preglednu i sadržajem bogatu sintezu.

Zašto ste knjigu naslovili „Srbi u Ugarskoj“, a ne „Srbi u Vojvodini“?

To sam učinio zato što je naslov koji sam dao naučno ispravniji. Za sve vreme koje obuhvata moja knjiga, od 1790. do kraja 1918, Vojvodina, Vojvodovina ili Vojvodstvo postojalo je samo u vreme revolucije 1848–1849. i deset godina posle revolucije, od 18. novembra 1849. do 27. decembra 1860, kada je voljom Beča bilo osnovano Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat. Prema tome, Vojvodina ili Vojvodstvo, u razmaku od 1790. do 1918. trajalo je nepunih 12 godina. Sve ostalo vreme, više od jednog veka, Srbi su živeli u okvirima Ugarske. Stoga sam smatrao i smatram da je naslov koji sam dao knjizi naučno ispravniji i korektniji. Uz sve to, Vojvodina je geografski zauzimala manju teritoriju od one na kojoj su živeli Srbi u Ugarskoj, koji su obuhvaćeni mojom knjigom.

Koristili ste literaturu i arhivske izvore na srpskom, nemačkom i mađarskom. U kojoj se meri tumačenja istorijskih događaja razlikuju?

Obilje dosad nepoznate arhivske građe iz arhiva u Beču, Budimpešti, Zagrebu, Novom Sadu, Sremskim Karlovcima i Beogradu, i rezultati rada ranijih istoričara, omogućili su mi da dam sveobuhvatnu istoriju sa mnogim novim tumačenjima i dosad nepoznatim ili malo poznatim činjenicama.

U knjizi, kao crvena nit, provlači se neprestana borba Srba za očuvanje svoje nacionalne i verske posebnosti. U to vreme Srbi su se ozbiljno branili od mađarizacije?

Mađarska politička vrhuška, posebno od stupanja na scenu Lajoša Košuta, pa sve do propasti Austrougarske, imala je veoma razrađen plan o mađarizaciji nemađarskih naroda Ugarske. Srbi su se tokom čitavog 19. veka, a naročito od izbijanja revolucije 1848. do kraja rata 1918, žestoko i dosta uspešno branili od bezobzirnih i znalački osmišljenih planova o mađarizaciji, kojima je bio cilj da od nacionalno heterogene Ugarske stvore veliku i etnički čistu Mađarsku, koja bi se protezala od Karpata do Jadrana. Čitava istorija Srba u Ugarskoj, pogotovo ona od sklapanja Austrougarske nagodbe 1867. godine i zavođenja dualizma, svodi se na borbu za očuvanje srpske nacionalne posebnosti putem teritorijalne ili što šire narodno-crkvene autonomije.

Šta su potpuno nove činjenice koje ste u raznim arhivima, domaćim i stranim, otkrili?

Jedna od značajnijih novina u mojoj knjizi je hrvatska komponenta u srpskoj politici u Ugarskoj, koja je u dosadašnjoj istoriografiji bila potpuno zanemarena, a veoma je značajna, i mnoga pitanja iz prošlosti Srba u Ugarskoj, od ilirskog pokreta do ujedinjenja Vojvodine sa Srbijom, pa i mnoga aktuelna pitanja srpsko-hrvatskih odnosa, nije moguće razumeti bez poznavanja te komponente. Stoga sam tom delu istorije Srba poklonio značajnu pažnju. Pokazao sam kad su odnosi između Srba i Hrvata bili dobri, a kada su, zašto i čijom krivicom, bili poremećeni. Čitalac mora znati da je hrvatska komponenta u istoriji Srba u Ugarskoj u mojoj knjizi morala dobiti svoje mesto i zato što je Srem, za razliku od Bačke i Banata, koji su bili u sastavu Ugarske, od 1860. do 1918. godine činio deo tzv. Trojedne kraljevine Hrvatske, Slavonije i Dalmacije. U mojoj knjizi je novo i tumačenje pojave tzv. srpske notabilitetske politike, mnogih pitanja koja se tiču Vojne granice, odnosa unutar Miletićeve Srpske narodnoslobodoumne stranke itd. Najviše prostora posvetio sam revoluciji 1848–1849. godine, koju sam prikazao monografski, sa svih mogućih aspekata.

Kako su Srbi u Ugarskoj gledali na Sarajevski atentat?

Svi viđeniji Srbi bili su preplašeni atentatom. Sluteći veliko zlo, da bi odagnao bilo kakvu sumnju od sebe, Radikalne stranke i Srba u celini, Jaša Tomić je u „Zastavi“ objavio nekrolog o tragičnoj pogibiji nadvojvode i njegove supruge. Osudio je atentat kao čin „bolesnih i uzavrelih mozgova“, kojim se ništa ne može rešiti, a mnogo se zla može proizvesti. Zajedno s Mihailom Polit-Desančićem i nekim crkvenim velikodostojnicima izrazio je lojalnost Austrougarskoj, ali je i osudio divljačke napade na Srbe koji su se dogodili u Sarajevu i drugim gradovima Bosne, Hrvatske i Dalmacije. Predosećajući veliko zlo i nastojeći da ga izbegnu, Srbi su u mnogim mestima Vojvodine davali izjave lojalnosti i privrženosti državi i dinastiji. Iako su te izjave prijale mađarskim vlastodršcima, koji su se o njima pohvalno izražavali, oni su dobro znali kakvo je pravo raspoloženje srpskog naroda. Baš zato su u pograničnim oblastima prema Srbiji, u Sremu i južnom Banatu, predviđajući mogućnost ustanka, preduzeli sve mere da ga, u slučaju izbijanja, uguše.

Veze između Srba iz Ugarske i Srbije, u vremenu koje opisujete, bile su snažnije nego veze današnjih Srba iz rasejanja s maticom?

Pitanju odnosa između Srba s jedne i druge strane Dunava i Save, posvetio sam posebnu pažnju. Potpuno ste u pravu. Nacionalna svest Srba, u vremenu koje sam opisivao, bila je na mnogo višem nivou od današnje. Tadašnji političari, kako oni iz Beograda, tako i oni iz Novog Sada, imali su mnogo razvijenije nacionalno, patriotsko i državotvorno osećanje od današnjih. U pojedinim momentima bilo je nesporazuma i nerazumevanja, pa i ozbiljnijih neslaganja, ali u kritičnim trenucima oni su nalazili zajednički jezik i pokazivali da su jedno, a da ih, kako je još 1849. godine napisao Stevan Knićanin, „samo Sava i Dunav deli“ i da će jedni druge „kad god to obstojatelstva zahtevala budu, podpomagati“.

S poštovanjem pominjete svoje prethodnike: Dušana J. Popovića i Slavka Gavrilovića, recimo, koji su se, takođe, bavili ovim periodom. Danas, nažalost, svi se trude da „istorija počne od nas“?

Veoma uvažavam rezultate svojih prethodnika. Oni su uzorali duboku brazdu u naučnom izučavanju i zaslužuju svako priznanje i poštovanje. Bilo bi profesionalno neodgovorno, naučno nekorektno i nemoralno koristiti njihove radove, a njih ne pominjati.

Zoran Radisavljević