Vojna istorija Vaznesenske crkve

Liturgija koju je nedavno u Vaznesenskoj crkvi u Beogradu održao vladika Jovan Ćulibrk, a sasluživali novopostavljeni sveštenici Vojske Srbije, imala je ne samo svečarski, već i simbolički karakter: povod je bio vek i po od izgradnje i osveštavanja hrama Svetog Vaznesenja Gospodnjeg u Beogradu.

Ali, manje je poznato da je Vaznesenska crkva bila vojni hram u Kraljevini Srbiji i Kraljevini Jugoslaviji. U njenoj blizini nalazili su se Garda, Vojna akademija i Velika kasarna, pa je za potrebe vojske izgrađena i crkva. Jaka veza između te dve institucije zato je i obeležena prisustvom vladike lipljanskog Jovana, koji je poznat i kao duhovnik sa vojničkim bekgraundom: rezervista je 63. padobranske iz Niša i povremeni autor tekstova o vazdušnodesantnim jedinicama u dvonedeljniku „Odbrana”, zvaničnom glasilu Ministarstva odbrane.  

Govoreći o „vojnoj istoriji” Vaznesenske crkve, njen starešina Arsenije Arsenijević podseća da je crkva građena za vreme vladavine kneza Mihaila Obrenovića.

– Po završetku ikonostasa, mitropolit Mihailo (Jovanović) osvetio je crkvu i posvetio je Vaznesenju Hristovom, marta 1863. godine. Mudri knez Miloš je znao da postepeno osvaja vlast i podriva turske pozicije u Beogradu, pa je Turcima po glasu hatišerifa ostala uglavnom samo beogradska tvrđava, a Srbima beogradska varoš. Kako se beogradsko naselje izvan šanca naglo širilo i urbanistički regulisalo, palilulska Crkva Svetog Marka nije mogla da zadovolji potrebe i onog njegovog dela prema savskoj padini, gde su bile dve glavne ulice, Abadžijska (danas Kraljice Natalije) i Pivarska (kasnije Bosanska, danas Gavrila Principa), ispod kojih su sagrađene velike vojne zgrade, kasarne i Vojna akademija. Bogoslužbene potrebe vojske zadovoljavala je jedna šator-crkva, ali se to pokazalo kao nedovoljno i predstavljalo je privremeno rešenje. Zato su se crkvene i političke vlasti složile da za ovaj kraj srpskog Beograda treba sagraditi novu crkvu, koja bi zadovoljila i potrebe vojske i potrebe civilnog stanovništva – kaže Arsenijević.  

Posle nezvaničnog dogovora sa knezom Mihailom, mitropolit Mihailo Jovanović je podneo pismeni predlog za podizanje crkve.

– Pošto su se knez i mitropolit saglasili sa izrađenim planom, Uprava grada Beograda raspisala je licitaciju za gradnju, na kojoj je posao dobio građevinar Josif Štok za 5.000 cesarskih dukata. Zabeležena su i imena izvođača radova, Fridriha Šlajsnera i Ernesta Glajznera. Krov na crkvi pokrio je plehom limar Šuster sa svojim sinom Francom, koji mu je tada kao šegrt pomagao u radu. Osvećenje temelja nove crkve izvršio je mitropolit Mihailo uz sasluženje nekoliko sveštenika i đakona, a u prisustvu kneza, vlade, vojnih i građanskih velikodostojnika i mnogobrojnog naroda – napominje naš sagovornik.

Za dve godine crkva je bila sagrađena. Tokom dva svetska rata, podseća Arsenijević, vojni hram je doživeo i preživeo velika stradanja: na samom početku Prvog svetskog rata, kad su Austrijanci iz monitora sa Save pucali na Beograd, udarila je, pored ostalih, jedna granata u severni zid Vaznesenske. Tek je 1921, u prisustvu vojnih stručnjaka, granata izvađena i odneta i tako prestala da sveštenicima i narodu zadaje strah.

Daleko tragičnije stradanje i štetu crkva je doživela 6. aprila 1941, kad su nemački bombarderi, u rano nedeljno jutro, napali Beograd. U očekivanju Hitlerove agresije, vojne vlasti su u crkvenoj porti iskopale dva skloništa. U prvom talasu bombardovanja stradala je u 7.10 časova Crkva Svetovaznesenska.

– Jedna velika avionska bomba od 1.500 kilograma sa padobranom pala je baš u sredinu desnog velikog rova kod crkve, eksplodirala, napravila ogromnu rupu u zemlji, srušila ogradni zid od cigala od Ulice Gepratove, polomila i izrila jele i borove na tom prostoru, zatrpala i pobila gotovo sve koji su se zatekli sklonjeni u ovom rovu. Rov je bio ispunjen svetom, kao i onaj drugi manji, koji je kuljao sa železničke stanice, iz crkve, iz okolnih zgrada i sa raznih strana varoši, izbezumljeno kao reka, da se skloni od bombardovanja ili da pobegne iz grada. I u taj drugi manji rov pale su i eksplodirale dve bombe. Jedna u sredini uz sam bedem, a druga na otvoru rova do stepenica koje vode iz Ulice Miloša Velikog. Ali bez žrtava, na sreću. Preko takvog krša izvlačili su se iz manjeg rova živi i ranjeni, bežeći izbezumljeni dalje – kaže otac Arsenije.

Od silnog potresa izazvanog eksplozijom, od gvožđa, kamenja, zemlje i drugog materijala koji se sručio na crkvu, ona se rastresla. Sva stakla na prozorima i vratima razbila su se, zapadna i južna vrata na crkvi i ulazni portal izvalili su se i iscepali, krov, oluci i kubeta oštetili. Crkva je prepukla uzdužno sredinom i popreko u svodu. Živopis je teško oštećen.

– Posle dvadesetak dana, nemački vojnici su blokirali ceo prostor oko crkvene porte i doveli naše zarobljene vojnike i Jevreje da iskopaju zatrpane leševe iz ovih rovova. Izvadili su oko 180 mrtvih, polili ih krečom, natovarili u kamione i odvezli na Novo groblje, gde su ih pobacali u iskopane rovove uvrh groblja. Prilikom vađenja leševa videlo se kako su majke držale decu priljubljenu uz svoje lice i tako ginule, ili se pogušile – priča Arsenijević.

Povodom četrdesetodnevnog parastosa žrtvama strašnog bombardovanja, crkvena uprava je odlučila da se 6. aprila svake godine održava parastos nedužnim žrtvama.

Ali, tragedija u crkvi sada je daleka prošlost. Svake godine, za Spasovdan, slavu Beograda, iz nekadašnjeg vojnog hrama, kreće svečana litija, predvođena patrijarhom, ulicama prestonice.