Devedeset godina od rođenja Antonija Isakovića

Pre devedeset godina, 6. novembra, u Beogradu je rođen jedan od najvećih pisaca srpske književnosti Antonije Isaković (preminuo 2002), koji je u nekoj prilici sebe oslikao ovim rečima: „Ja sam otvoren čovek, dosta čvrst, tvrdoglav, ne mnogo vredan i pomalo lenj”.

Obrisi ovog „autoportreta”, oslikanog škrto i s dozom samoironije, obuhvataju jedan po svemu uzbudljiv život koji je u dramatskom, ratnom vremenu, samo tanka linija delila od smrti, iza tih reči se ukazuje Isakovićevo veliko literarno delo, njegov postojani društveni angažman tokom nekoliko decenija, ne samo na srpskom i jugoslovenskom književnom poprištu, nego i u politici, u kulturi, u izdavaštvu, u štampi, u odbrani ljudskih prava, u spremnosti na suočenje sa istinom.

U društvu izrazito spremnom na zaborav, neće škoditi podsećanje da je Antonije Isaković bio član i dugogodišnji potpredsednik SANU, dobitnik mnogih narada i priznanja, domaćih i stranih, da je nekoliko godina bio direktor NIN-a, kada je ovaj nedeljnik 1949. započeo svoj novi, poratni život. U tom periodu je, zahvaljujući Isakoviću, ustanovljena i poznata NIN-ova nagrada za roman godine, koja je prvi put dodeljena 1954, u vreme kada se Isaković, kao i dugi niz godina potom, ogledao jedino u žanru priče.

Njegovo pripovedanje, koje obeležava „stvaralački sinkretizam samih vrhova svetske i domaće književnosti” (Violeta P. Jovanović), očigledno je imalo da se posebnom snagom nametne ne samo u ovdašnjoj literaturi i kulturi. O tome svedoče najznačajnije svetske antologije, u kojima su uz priče Čehova i Hemingveja, objavljene i priče Isakovića, jednog od najprevođenijih autora srpske književnosti.

Privlačnost i dalekosežni uticaj njegove literature potvrđuje i to što je najekranizovaniji pisac Srbije i bivše Jugoslavije, koji je u filmske vode zaplovio 1958. godine. Prvi scenario je potpisao za film „Aleksa Dundić”, a poslednji od ukupno šest scenarija napisao je 1981. za film „Berlin kaputt”. Godinu dana kasnije će objaviti i roman pod tim nazivom.

U ovom opusu naročito mesto zauzima film „Tri”, koji je po Isakovićevom scenariju 1965. režirao Aleksandar Petrović, da bi naredne godine, kao prvi srpski i jugoslovenski film, bio nominovan za „Oskara”. Udruženje za jugoslovensku filmsku kulturu i nauku svrstalo ga je na četvrto mesto najboljih jugoslovenskih filmova u periodu od 1947. do 1995. godine.

Neku vrstu neodoljive privlačnosti Isakovićevih literarnih motiva i potrebu stvaralaca da ti motivi nastave život i na filmskom platnu, posvedočava i Emir Kusturica, koji je diplomirao režiju u Pragu filmom „Gernika”, snimljenom 1978, prema noveli Antonija Isakovića.

Svoju potonju okrenutost ne samo literaturi nego i drugim medijima, jedan od najvećih srpskih pisaca kao da je iskazao već 20. oktobra 1944, kada je kao osvedočeni antifašista i do tada proslavljeni puškomitraljezac Prve proleterske brigade, preko talasa Radio Beograda, objavio da je glavni grad Jugoslavije oslobođen od okupatora.

O načinu na koji je, tokom rata, pristupao svojim saborcima koji su kao i on nosili svaki dan glavu u torbi, piše Bogdan Zelić, sećajući se sastanka Skoja na kome je dvadesetogodišnji Isaković, sa smeškom, prihvatio i ovakvu „samokritiku” jednog svog saborca: „Kriv sam iako nisam ništa napravio i neću više”.

U poratnim godinama, pogotovo kada je na književnom poprištu buktala borba između „realista” i „modernista”, bilo da je usmeravao pisanje nedeljnika NIN, sarađivao s časopisom „Nova misao”, a onda od 1955. bio glavni urednik časopisa „Delo”, Isaković je stajao na strani izrazito antidogmatskih literarnih, idejnih i političkih strujanja. Dajući tako neposredni doprinos bogaćenju jedne kulture i oslobađanju jednog društva od svakojakih, pogotovo staljinističkih okova, otvarao je prostor i za predstavnike mlađih naraštaja, koji su sve snažnije i dalekosežnije izlagali kritici poglede i stavove generacije kojoj je pripadao sam Isaković.

Doći će to do izražaja i od 1960. do 1974. godine, kada je kao direktor „Prosvete” izdigao ovu beogradsku kuću u najvećeg i najuglednijeg izdavača u Jugoslaviji.

Drugovi, saborci i saradnici sećaju se Antonija Isakovića kao nadasve plemenitog, humanog i izuzetnog čoveka, ličnosti u kojoj kao da su se ukrštale i osobine njegovih literarnih junaka, iz zbirki priča „Velika deca”, „Paprat i vatra”, „Kroz granje nebo”, „Prazni bregovi” ili romana „Tren 1”, „Tren 2”, „Miran zločin”, „Gospodar i sluge”.