Odmazda je bila strašna

Kragujevac – Užar, zubar, pisar, bravar, kovač, livac, penzioner, berberin, pirotehničar, student, zemljoradnik, stolar, opančar, radnik, sedlar, automehaničar, taljigaš, poštar, pilot, lekar, muzičar, vojni muzičar, fotograf, novinar, špediter, telefonista, služitelj, kafedžija, časovničar, šegrt, knjigovezac, šumar, učenik, profesor... Srbin, Rom, Jevrejin... Vojnik Kraljevine Jugoslavije, komunista...

Ukupno njih 2.800, ljudi sa imenima i prezimenima, stradalo je 21. oktobra 1941. u kragujevačkim Šumaricama, jednom od najvećih stratišta u Drugom svetskom ratu. Odmazda je bila strašna: sto civila za jednog ubijenog nemačkog vojnika, 50 za jednog ranjenog.

Jedna od najmonstruoznijih zapovesti, ikad izrečenih i sprovedenih u delo, ostavila je ranu koja se celiva i danas, kada stradalnika više nema. Njih nema, ali istorija pamti dan kada ih je, nevine, zadesila ista sudbina, kada su svojom žrtvom na nebu ucrtali neizbrisivi trag opomene – da se ne ponovi. Jer, dosta su svetu jedne Šumarice.

Na njihove humke, po tradiciji, venac su prvi položili đaci i profesori Prve gimnazije, potom predsednik Republike Srbije Tomislav Nikolić, pa predstavnici Narodne skupštine i Vlade Srbije, grada Kragujevca (gradonačelnik Veroljub Stevanović i predsednik Skupštine grada Saša Milenić), predstavnici diplomatskog kora (ruski ambasador Aleksandar Čepurin i nemački Hajnc Vilhelm), vojnih misija, delegacije gradovapobratima...

Juče je u Šumaricama, kraj Spomenika streljanim đacima i profesorima, održan još jedan veliki školski čas, u spomen na nedužne žrtve nacističkog terora u Drugom svetskom ratu i po 49. put (manifestacija se održava od 1965) u svet je poslata poruka mira. Pre toga, kraj nove crkve u Šumaricama, moleban za kragujevačke mučenike iz oktobra 1941. služio je episkop šumadijski g. Jovan, sa sveštenstvom.

Ovogodišnji „Veliki školski čas 2104” kao centralnu manifestaciju oktobarskih komemorativnih svečanosti u Kragujevcu, priredili su pisac Vidosav Stevanović i kompozitor Zoran Hristić. Kao scenarista i autor muzike, oni su u svet poslali univerzalnuporuku mira, pozivajući se na konkretne žrtve, ljude sa imenima i zanimanjima.

Smrt čoveka je kao smrt države, sa mikrokosmosom nestaje vasiona – tu poruku su juče saopštili akteri muzičko-scenskog programa, glumci Tanja Bošković, Zlata Numanagić, Kristina Simović, Marija Vasiljević, Isidora Rajković, Darija Nešić i Saša Pilipović.

Šest žena u belom govorilo je stihove koje je Stevanović izabrao iz do sada izvedenih poema, a imena stradalnika čitao je muškarac u crnom. Hristićeva četrdesetpetominutna kompozicija slavila je život i ponovno rađanje. Jer, mrtvi nisu mrtvi – dok ih ne zaboravimo.

I zato iznova, kao podsećanje na žrtvu koju su podneli, svake godinejoš jedan „čas”, još jedan pomen za Dragišu Nikoliću, koji je streljan s nepunih 12 godina, još jedan pomen za Miloja Pavlovića, heroja iz balkanskih i Prvog svetskog rata, profesora prava i filozofije, direktora Muške (kragujevačke) gimnazije, koji je, štiteći svoje đake, izgovorio pred streljačkim strojem: „Pucajte, ja i sada držim čas.”

--------------------------------------------------------------

Sto za jednog

Povod za odmazdu nad nedužnim stanovništvom bio je događaj na Dumači, lokalitetu između sela Ljuljaci i Bare na putu Kragujevac–Gornji Milanovac, gde su partizani i četnici, u zajedničkoj akciji, 16. oktobra, ubili devet i ranili 27 nemačkih vojnika, od kojih je jedan kasnije preminuo. Za svakog ubijenog nemačkog vojnika streljati 100 civila, za svakog ranjenog 50 – stajalo je u naredbi generala Franca Bemea od 10. oktobra. Ovu stravičnu zapovest u delo je sproveo krajskomandant okupiranog Kragujevca Oto fon Bišofshauzen. Odmazdom u gradu rukovodio je major Paul Kenig, a privođenjemseljaka u Ilićevu, Maršiću i Grošnici kapetan Fric Fidler. Racija je započela 19. oktobra, a odmazda je završena dva dana kasnije, u Šumaricama.

--------------------------------------------------------------

Iz „petog tri” niko nije odveden na stratište

Tragediju u Šumaricama pratile su mnogobrojne manipulacije koje su se ređale posle rata: od toga da su Nemci streljali 7.000 ljudi do toga da je na gubilište izvedeno čitavo jedno odeljenje – „peto tri”.

Podaci o 7.000 ubijenih potekli su od prote stare kragujevačke crkveDragoslava Veličkovića, koji je u minej za mesec oktobar 1941. upisao da je doneto 7.000 panaija. Mrtve je, međutim, oplakivao ceo Kragujevac, koji je u to vreme imao nešto više od 30.000 stanovnika. Posleratna vlast zloupotrebila je Veličkovićev zapis, kao i neka svedočenja u Nirnbergu, da nemačku odmazdu učini još strašnijom,kao da je 2.800 žrtava bilo malo. Tako je dugo nad šumaričkom tragedijom stajao samo „broj”, ne konkretna imena stradalnika, koje jeu knjizi „Ime i broj” popisao pokojni kustos Spomen-muzeja „21. oktobar” Staniša Brkić.

Svojevremeno, istražujući ovu temu, u Istorijskom arhivu Šumadije u Kragujevcu pokazali su nam sve školske dnevnike Muške gimnazije iz 1941. Pored imena mnogih đaka bilo je upisano – „streljan”, ali iz „petog tri” niko nije odveden na stratište. Ipak, nekom je bilo zgodno da Spomenik streljanim đacima i profesorima, vajara Miodraga Živkovića, nazove baš tako – „Peto tri”.