Rumena „Uspavanka” i srebrno „Stražilovo”

Milijana Simonović u knjizi „Dva pesnika i slika” (Poezija Miloša Crnjanskog i Rastka Petrovića i ekspresionističko slikarstvo), u izdanju Galerije slika „Sava Šumanović” Šid i Društva za srpski jezik i književnost Srbije, analizira odnose i veze između srpskog avangardnog pesništva i slikarstva, posle Prvog svetskog rata. Autorka, koja je i istoričar umetnosti i doktorand na Filološkom fakultetu u Beogradu, ovu studiju započinje prikazom kulturnih prilika u Srbiji prvih decenija 20. veka, društva koje je bilo okrenuto radikalnim evropskim idejama i izrazima umetničkog stvaranja.

„Jezgro književnog stvaralaštva se, oslonjeno na proevropske avangardne tendencije, tematski i formalno okreće ka svetu subjektivnog. Likovna umetnost eksperimentiše na svim planovima, od oblika, svetlosti, boje, do kompozicije. U umetničkoj kritici, koja neretko i predvodi umetnost samu, ogleda se sva naprednija intelektualna elita tog vremena, edukovana na temeljima sasvim novih shvatanja pojma, prirode i smisla umetnosti. Nikada se ranije ni kasnije u istoriji srpske umetničke kritike nije u toj meri ispoljila ažurnost, celovitost, sveobuhvatnost i inovativnost u teorijskim načelima”, piše Milijana Simonović. Kao činjenicu, za suštinsko razumevanje umetničke klime toga vremena, autorka je navela okolnost da se veliki broj pisaca bavio likovnom kritikom, a među njima su bili: Stanislav Vinaver, Rastko Petrović, Todor Manojlović, Ljubomir Micić, Miloš Crnjanski, Veljko Petrović, Isidora Sekulić, i drugi.

U poglavlju „Miloš Crnjanski i ekspresionističko slikarstvo” autorka pronalazi spektar boja koje karakterišu „Liriku Itake”, sistematizovanih po jednoj od teorija boja likovne umetnosti. To su neutralne, tople, hladne, a vezane su uz određene pesme: bleda uz „Prolog”, „Zdravicu”, „Ljubavnike”, rumena uz „Uspavanku”, „Sumatru”, srebrna uz „Stražilovo”, „Na ulici”, i tako dalje. Svoju sumatraističku ideju o povezanosti svega u prirodi, Crnjanski razrađuje i u svojim tekstovima o slikarstvu Petra Dobrovića, pa se u u tom kontekstu u ovoj studiji navodi citat iz jednog od tih eseja: „Sav sjaj, sve tajne, i bezdane sreće nagih mladih telesa stavljenih u prirodu, večnu i neprekidnu vezu materija, veru u svaku stvar i svaki lik, naći ćete na njegovim slikama i videćete da smrti nema.” Takođe, Milijana Simonović uspostavila je i paralelu između umetničke slike „Ležeći akt” Miloša Golubovića i pesme „Mramor u vrtu” Miloša Crnjanskog. Za druge ženske portrete ovog slikara Crnjanski je pisao da su to „pesme bojom”.

U poglavlju „Rastko Petrović i ekspresionističko slikarstvo” rečeno je pre svega da je ovaj umetnik „fasciniran instinktom, telesnošću, mehanikom prirodnih pokreta i njihovom moći da dovedu do spoznajnog aspekta ljudske egzistencije povratkom na oblik primalnog, plazmičkog prabivstvovanja” i da postavlja temelje sopstvene „estetike suviše stvarnog”, koju će kasnije otkriti i imenovati u esejima o slikarstvu Save Šumanovića. Rastko Petrović družio se sa vodećim francuskim slikarima i pesnicima na Monparnasu (Žakob, Salmon, Pikaso, Reverdi, Kokto, Elijar, Supo, Cara), a pratio je i rad naših slikara (Milunović, Stojanović, Šumanović). U ovoj analizi istaknuto je da je sa Rastkom Petrovićem srpska likovna kritika sazrela stručno, idejno i teorijski, i da je on prvi srpski kritičar koji je težište kritike pomerio ka teorijskoj hermeneutici, što je misao Lazara Trifunovića. Obraćanje naročite pažnje na upliv slikarskih i vajarskih motiva i tehnika na poeziju Crnjanskog i Petrovića dovodi do dubljih uvida u stvaralaštvo ova dva naša velika pesnika, kako je primetio dr Bojan Jović. Pri tom je „Crnjanski u manjem obimu teoretisao, sa nepogrešivim okom za dobro slikarstvo, dok je Rastko Petrović predstavljao centralnu figuru moderne srpske likovne kritike”.

M. Vulićević