Gde sveci imaju lica pesnika

Sremski Karlovci – S procvetalim žardinjerama punim biljčice dan i noć, umivenim i čistim ulicama, bez opušaka ili nemarno bačenih gužvica papira, u lepo jesenje podne Sremski Karlovci deluju kao da očekuju goste. Otvorene su gradske suvenirnice, vinarije su raskrilile teška drvena vrata, ugostitelji poređali stolice i stolove po centralnom Trgu Branka Radičevića.
Ali, ovog lepog kasnojesenjeg podneva, osim jedne novinarske ekipe, grupe mlađih osnovaca koji čekaju početak nekog časa i prodavaca nebitnosti, poput pletenih narukvica sa najučestalijim imenima, drugih gostiju nema. Sve do jedne stolice na gradskom trgu su prazne, a kroz prozor suvenirnice vidi se prodavačica koja čita knjigu. Bez obzira na to, Sremski Karlovci su i dalje lepi i dostojanstveni, ukrašeni svojom bogatom istorijom. Za razliku od mnogih srpskih gradića utonulih u tužno siromaštvo, mada s njima deli pokoju oronulu fasadu i primetnu opustelost na ulicama, Sremski Karlovci se ne daju besparici. Ona je pozatvarala knjižare i galerije u mnogo većim mestima, ali ne i u gradu u kojem čak i kapelu u Patrijaršijskom dvoru krasi lice pesnika. Stručnjaci kažu da je slikar Uroš Predić, koji je oslikavao ikonostas za dvorsku kapelu, za lik svetog Dimitrija uzeo kao predložak pesnika Branka Radičevića. Dakle, u jednom takvom gradiću i danas možete da kupite knjige, i to veoma dobre, u centru grada, da uđete u galerije, pa i da stanete pred kapiju Karlovačke gimnazije i konstatujete da tu i dalje ima dece-tinejdžera koja su odabrala da uče starogrčki i latinski jezik.

Posebnu draž za Beograđane rastrzane svakodnevnom nedoumicom da li da se prepuste neizvesnom čekanju gradskog prevoza ili da sednu u automobil rizikujući da uzalud traže parking mesto, ima činjenica da im u Karlovcima – prevoz ne treba. Dovoljno je da se čovek samo jednom okrene oko svoje ose dok stoji na centralnom gradskom trgu, pa da mu se točak istorije zavrti pred očima: Patrijaršijski dvor (1895), Saborna crkva svetog oca Nikolaja (1762), Katolička crkva Svetog Trojstva (1768), česma „Četiri lava” (1799), Karlovačka gimnazija (1891), Magistrat (1811), niz zanatskih radnji i manjih zgrada, pa Karlovačka bogoslovija u nekadašnjoj zgradi Crkveno-narodnih fondova (1902), Bogoslovski seminar (1901), Stefaneum (1903). Kome to nije dovoljno, ko bi da vidi Kapelu mira, sagrađenu na mestu gde je potpisan čuveni Karlovački mir, da poseti četiri kilometara udaljeno Stražilovo i pokloni se senima Branka Radičevića ili da baci pogled sa vidikovca na kojem ćuti statua pesnika Duška Trifunovića, neka sedne u automobil, ali pre nego saobraćajne znake, neka sledi uputstva ljubaznih Karlovčana.

I opet se vraćamo, malo ulevo od bogoslovskih zgrada, na lepo uređeno dvorište Patrijaršijskog dvora. A u njemu je danas sedište episkopa sremskog. Šetajući tim ogromnim zdanjem, sa prostranim salonima u kojima koncertni klavir deluje kao manji komad nameštaja, konstatujemo da naspram ovog Patrijaršija u Beogradu deluje skučeno. Naš domaćin vladika sremski Vasilije odmah opominje: to je dvor koji je sagrađen za beogradskog mitropolita, a jedini Patrijaršijski dvor je ovaj ovde, u Sremskim Karlovcima.

– Postoji ideja da se preuredi Patrijaršija u Beogradu, jer ona je sada tako poznata u narodu, da se izmeste iz nje štamparija, biblioteka, muzej. A ovo zdanje služilo bi kao letnja rezidencija srpskog patrijarha i rezidencija episkopa sremskog. Znači, patrijarh bi upravo ovde ponekad mogao da održi sednicu Svetog arhijerejskog sabora ili Sinoda ili da možda primi nekog visokog gosta, jer to je i smisao veličanstvene arhitekture koja nas okružuje. Tu nam je i Bogoslovija u kojoj uči 150 momaka, pa zgrada seminara Stefaneum. Svetosavski dom pored Saborne crkve stoji prazan i treba ga osmisliti na pravi način. Možda bi bilo mudro da se ovde smesti neka visoka obrazovna institucija, Fakultet za konzervaciju i restauraciju ili Muzička akademija. Karlovci su kroz vekove očuvali svoju dušu, nalazeći se geografski između dva velika duhovna, kulturna i nacionalna centra, Beograda i Novog Sada, sa Fruškom Gorom kao biserom pravoslavne duhovnosti – kaže vladika Vasilije.

Kao nijedan drugi grad u Srbiji, Sremske Karlovce su oblikovali srpski patrijarsi. Naročito jedan je zaslužan za njegov današnji izgled: Georgije Branković (1830–1907). Gotovo sve značajnije zgrade na centralnom trgu, Patrijaršiju, Stefaneum i Bogoslovski seminar, zgradu Crkveno-narodnih fondova, podigao je on, sve ih radeći u saradnji sa arhitektom Vladimirom Nikolićem. Za patrijarha kojeg crkva i narod pamte po dobročinstvu i zadužbinarstvu nemanjićkih razmera, kažu da je obnovio i podigao crkava, manastira i škola koliko nisu svi patrijarsi od Arsenija Čarnojevića do njega zajedno.

On je osveštao temelje današnje zgrade Karlovačke gimnazije, ali je sredstva za njenu gradnju obezbedio jedan drugi karlovački patrijarh: German Anđelić sa bratom Stevanom. Kroz delovanje patrijarha Georgija nazire se duh još moćne i bogate Karlovačke mitropolije, one koja je nekada zahvatala ogromnu teritoriju od Trsta do Temišvara i Arada. Njegov naslednik, poslednji karlovački patrijarh Lukijan Bogdanović (1867–1913), kao da je svojom smrću u austrijskoj banji Bad Gaštajn najavio teška iskušenja koja će sačekati ne samo njegove naslednike, već i sremske vladike. Uslediće period razaranja, naročito u Drugom svetskom ratu kada su teško postradali fruškogorski manastiri, pa period komunizma kojeg se arhijereji srpske crkve nerado prisećaju. Veruje se da je patrijarh Lukijan ubijen, okolnosti pod kojima se to desilo i počinioci i dalje su nepoznanica. Njegovo obezglavljeno telo danas počiva u Gornjoj crkvi u Karlovcima, pored tela patrijarha Georgija Brankovića. Sa njim se završava istorija karlovačkih patrijaraha koji su stolovali u gradu u kojem sveci imaju lica pesnika.