Istrajan duh groteske

Od našeg dopisnika

Od osnivanja bečkog Muzeja primenjene umetnosti (MAK-a) 1846, generacije umetničke uprave ove poznate kulturne institucije svesrdno rade na obogaćivanju kolekcije ornamentalnih crteža i grafičkih otisaka koja danas broji 17.413 dela. Predanost MAK-a ornamentalnoj umetnosti, ali i japanskim Ukio crtežima ponekada zna i da iznenadi njegove redovne posetioce koji su mahom navikli na moderne sadržaje: na predavanja iz savremene arhitekture, gostovanja svetskih slikara u fokusu, kontroverzne video-instalacije, provokativne izložbe savremenih fotografa... Međutim, MAK je i stalni dom izložbe posvećene dizajnu umetnika bečke secesije okupljenih oko Kolo Mozera, a u njemu se od pre nekoliko decenija trajno smestila i kolekcija kineskog porcelana kao i predmeta od stakla iz bečke carske radionice. Ova višestranost se lako zaboravlja zbog neverovatnog bogatstva ponude, odnosno lajtmotiva koji klasičnu umetnost stavljaju u drugi plan.

Izložba „Od groteske do grotesknog” (traje do 2. marta) uzbudljivo je i informativno putovanje kroz viševekovni razvoj ornamentalne groteske. U prostoriji MAK-ove istorijske biblioteke izložena su izabrana dela velikih majstora ove višeslojne umetničke forme, između ostalog – grafički otisci Albrehta Direra, Hansa Holbajna, Žana Berena, Žaka Disersoa, Kristofa Jamnicera, Virgilijusa Solisa i Polidora Kaldara da Karavađa, od kojih mnoga u minijaturnom formatu. Uz pomoć interesantno osmišljenih lupa i sjajno sročenih propratnih tekstova, ni najmanji detalj ne promiče oku, a intimnost prostora i dobro osvetljenje dodaju čari izložbe.

Besplatnu publikaciju „Ornamentalni grafički otisci” na tri jezika – češkom, nemačkom i engleskom – pre svega treba shvatiti kao priručnik o jednom stilskom fenomenu, a manje kao objašnjenje izložbene postavke. U njoj je obrazložen značaj ornamentike kao inspiracije generacijama zanatlija i umetnika od baroka do moderne, u tekstovima koje su sročili eksperti iz Češke, Nemačke i Austrije.

Iz pepela rimskih ruševina

Groteska, prema italijanskom „grottesco” za fresko slikarstvo pronađeno krajem 15. veka u rimskim ruševinama Neronove palate stradale u požaru 64. pre Hrista, oblik je ornamentalnog stila koji do današnjeg dana prolazi kroz mnoge metamorfoze. Fantastični motivi koji su krasili zidove i tavanicu „Domus auree” postaju inspiracija poznatim umetnicima pozne renesanse. Početkom šesnaestog veka, fascinirani ovakvim tipom ornamentike, Rafaelo i Đulio Romano počinju sa osmišljavanjem dekoracije drugog sprata vatikanskog zdanja (1517-1519). Iz ove saradnje nastaju freske za Konstantinovu salu i lođe za koje su tipični kartuši oblastih „uvijajućih” formi.

Ovaj motiv će iz Italije na dvor prvog francuskog kralja renesanse Fransoa Prvog preneti Frančesko Primatiko i Roso Fjorentino. Kartuš se kroz školu Fontanebloa vremenom razvija u trodimenzionalni ornamentalni sistem čije majstorstvo dolazi do izražaja u dekoraciji galerije zamka u Fontaneblou (1534), a zanatski rad Žaka Disersoa postaje uzor umetnicima širom Evrope. Oblasti kartuši se pojavljuju u Flamanskoj i polovinom šesnaestog veka su prisutni i u arhitekturi i u ilustracijama. Najistaknutiji i najčešće kopirani umetnici flamanske škole su Kornelis Floris i Kornelis Bos. Florisov čest motiv su maske (najpoznatija serija je „Četrnaest maski”) i naličja nastala interesantnom kombinacijom cvetnih elemenata, životinja i mitoloških bića.

Šest čvorova

Jedno od najznačajnijih dela iz MAK kolekcije grafičkih otisaka je poznata Direrova serija „Šest čvorova” koja je nastala početkom 16. veka. Komplikovano isprepletene mustre, njihov kružni tok i savršen geometrijski sklop i dan-danas izazivaju debate o motivima za svoj nastanak, kao i o njihovom skrivenom značenju.

Iako na početku smatrana neprikladnom pa čak i uvredljivom, groteska je vremenom prestala da bude čudna i „nastrana” i postala je veoma popularan stil u dekoraciji. Njene aluzije, iskrivljavanje stvarnosti, humor, a nekada i lascivnost, daju joj sasvim autentičnu notu. Ona je takođe oblik osamostaljivanja od uticaja crkve, „oslobađanja iz tesnog korseta hrišćanske ikonografije” (Peter Niver, direktor MAK-a). U arhitekturi, groteska dostiže vrhunac u radu Žana Berena, dvorskog slikara Luja XIV (1640-1711). Njegova dekoracija unutrašnjih zidova kraljevske palate, ali i šaljiv dizajn umetničkih objekata od drveta, stakla i emajla vrši uticaj na zanatlije onog doba, posebno u dekorativnim rešenjima za intimne prostore spavaćih soba i kupatila.

U okviru EU projekta Kultura 2000 – „Ornamentalni grafički otisci;metamorfoza istorijskog dizajna od renesanse do bidermajera” – od kraja septembra 2007. se na internet platformi www.ornamentalprints.eu može pronaći 32.000 ornamentalnih grafičkih otisaka.