Podsećanje na kralja ujedinitelja

Prokuplje – Izuzetno interesovanje Prokupčana ovih dana izaziva izložba u Narodnom muzeju Toplice pod nazivom „Aleksandar Prvi kralj Jugoslavije 1918–1934”. U organizaciji Istorijskog arhiva Srbije i Crne Gore i ovdašnjeg Istorijskog arhiva prikazano je više stotina fotografija i dokumenata iz državničkog i porodičnog života Aleksandra Karađorđevića, počev od njegovog detinjstva, preko uloge glavnokomandujućeg na Solunskom frontu i ujedinjenja Južnih Slovena u zajedničku državu – Kraljevinu SHS, do državničkih poseta raznim krajevima nove države i mirotvoračkih misija po Balkanu i Evropi, sve do atentata u Marselju 9. oktobra 1934. godine, dočeka posmrtnih ostataka, odavanja pošte u svim krajevima tadašnje Jugoslavije i, konačno, veličanstvenog ispraćaja u Beogradu i polaganja kovčega u kriptu crkve Svetog Đorđa na Oplencu.

Izložena je i dokumentacija o suđenju atentatorima, kao i izveštaj o presudama francuskog suda u Eks an Provansu: organizatori atentata Ante Pavelić, Eugen Kvaternik i Ivan Perčević osuđeni su u odsustvu na smrt, a teroristi Zvonimir Pospišil, Mijo Kralj i Ivan Rajić na doživotnu robiju. Suđeno je i ubijenom atentatoru Veličku Dimitrovu Kerinu kod kojeg je pronađen lažni pasoš na ime Petr Klemen, izdat u čehoslovačkom konzulatu u Zagrebu.

            Pored ovih do sada dobro poznatih istorijskih dokumenata, pažnju posetilaca naročito privlače eksponati o poseti kralja Aleksandra Prokuplju 9. septembra 1934, mesec dana pre pogibije. On je, uz patrijarha Varnavu ovde prisustvovao obeležavanju hiljadite godišnjice hrama Svetog Prokopija, a zatim je u centru grada otkrio spomenik Topličanima palim u ratovima od 1912. do 1918. godine. Taj događaj prikazan je kroz fotoreportažu tadašnjeg zagrebačkog ilustrovanog časopisa „Svijet”.

            Pažnju posetilaca pobuđuje i pismo narodnog poslanika Tome Popovića predsedniku vlade Nikoli Pašiću, u kome opisuje zlodela arnautskih kačaka. On navodi da su selo Lepina kod Lipljana, gde su 25. avgusta 1924. godine prenoćili kralj i kraljica na putu za Pećku patrijaršiju na ustoličenje patrijarha Dimitrija, kačaci zapalili, pa „ubili starca i decu koji su pokušali da ugase požar, kao i sveštenika Dimitrija iz Nerodimlja koji se vraćao sa krštenja“.

            Autor izložbe Mitar Todorović u predgovoru kataloga, između ostalog, kaže da prikazani materijal ukazuje na istaknutu ulogu kralja Aleksandra u svim važnim događajima tog vremena. Kralj Aleksandar, da bi se suprotstavio zavojevačkim ambicijama velikih sila, naročito težnji Musolinijeve Italije da povrati Dalmaciju, preduzeo je inicijativu na učvršćenju Male antante i obrazovanju balkanskog saveza. „Izgledalo je da se time počinje ostvarivati i san kralja Aleksandra o međudržavnim granicama bez naoružanih vojnika, otvorenim za slobodan protok robe i kapitala”, konstatuje autor predgovora, uz napomenu da mu se to, naravno, nije moglo da dozvoli.