Kralj i kraljica u pančevačkoj ilegali

Pančevo – Zidovi vremešnog zdanja Srpske pravoslavne crkvene opštine „Centar” pri Svetouspenskom hramu u Pančevu iz prve polovine 19. veka ovih dana se renoviraju, što obećava bolje uslove u Galeriji opštine sa izuzetnom zbirkom dela najpoznatijih srpskih slikara. Sve su to portreti znamenitih Pančevaca i crkvenih velikodostojnika, dela majstora portreta 19. i 20. veka, poput Uroša Predića, Konstantina Danila, Jovana Popovića, Stevana Todorovića, Marka Murata… Ova vredna platna zapravo čekaju preseljenje u reprezentativnu zgradu Svetosavskog doma u Pančevu koja je, u žalosnom stanju, restitucijom vraćena Pravoslavnoj crkvi. U Crkvenoj opštini „Centar” kažu da je ovom objektu potrebna ozbiljna rekonstrukcija i obnova kojima se za sada ne nazire početak, jer opština finansira i radove koji su u toku, a sama nikako ne bi mogla da se upusti u posao obnove Svetosavskog doma. Tako u skučenom prostoru crkvene galerije, među pedesetak portreta, sudbinu čekanja dele i dva neotkrivena bisera – monumentalni portreti kralja Aleksandra Prvog Karađorđevića i kraljice Marije od Rumunije. Za njih, nažalost, ne znaju ni Pančevci, ali ni potomci vladara i članovi vladarske kuće Karađorđević.
Njihova priča počinje kada je 1991. godine protojerej stavrofor Milovan Glogovac, tada starešina Svetouspenskog hrama, u narodu poznatijeg kao Crkva sa dva tornja u Pančevu, sređujući biblioteku opštine nabasao na, kako kaže, zatrpane knjigama dva smotana platna, očigledno s namerom dobro sakrivena.
„Kada sam ih razmotao ukazali su se likovi kralja Aleksandra i kraljice Marije, i to u prirodnoj veličini. Ostao sam zapanjen njihovim dimenzijama, ali i stanjem… bila su iskrzana, izbledela i veoma oštećena, ali nije bilo sumnje da je reč o srpskim vladarima. Istovremeno sam se i obradovao i rastužio jer su doživeli da 40 godina budu sakriveni, nepoželjni i zabranjeni”, kaže za „Politiku” protojerej stavrofor Milovan Glogovac.
Na monumentalnim uljima, dimenzija 2,20 puta 1,20, koja nose signaturu L. A. Mikulić, datiranih na daleku 1927. godinu, dominiraju stojeće figure kralja i kraljice sa svim pripadajućim insignacijama.
„Očigledno je da je reč o diptihu, jer se vidi da se hermelinski ogrtač prebačen preko stolice jedne slike nastavlja na drugoj. Kralj pozira u svečanoj oficirskoj uniformi. Uz njega je kruna kao oličenje moći i karta Istre i Primorja, odraz njegove poznate želje za objedinjenom Jugoslavijom. Kraljica Marija nosi lentu, okružena fotografijom malog prestolonaslednika Petra mlađeg, knjigom Ustava i delom karte Jugoslavije sa rumunskim delom Banata. Potpis na slikama jasno govori o vremenu nastajanja, ali mnogo toga tada je bilo misterija”, priča nam protojerej Glogovac. 

Kraljica Marija (Foto Srpska pravoslavna crkvena opština Pančevo)

On dodaje da je istražujući saznao da je slike naručila pančevačka Crkvena opština u vreme najveće popularnosti mladog srpskog kralja i njegove ideje jugoslovenstva. Ondašnje ministarstvo preporučilo je da posao uradi, tada na glasu kao portretista, akademski slikar Lazar Mikulić. On, nakon godinu dana rada, završava posao, za šta mu je isplaćeno 39.700 dinara i još 300 za odgovarajuće ramove. Portreti su neprekidno bili izloženi u pančevačkom Svetosavskom domu do nacionalizacije crkvene imovine 1959. godine. Tada su preneti u prostorije opštine, ali skinuti sa ramova, urolani i zajedno sa arhivom sakriveni zbog ondašnjih političkih prilika.
Danas su kraljevski portreti lepi, restaurirani, opremljeni odgovarajućim luksuznim ramovima i nepoznati srpskoj javnosti. Na naše pitanje kako je to moguće, protojerej Glogovac kaže da je bilo planova da budu prikazani na Oplencu u Zadužbini kralja Petra Prvog, kao i da prestolonaslednik Aleksandar sa porodicom obiđe Pančevo i vidi portrete svojih predaka, ali da do toga nije došlo. Baš kao što nije realizovana ni ideja da čitava zbirka portreta, i drugih dragocenosti, proglašena 1948. godine za kulturno dobro, bude izložena najpre u Matici srpskoj u Novom Sadu i u Galeriji SANU u Beogradu.
Srpska pravoslavna crkvena opština Pančevo pokušala je da od resornog ministarstva i drugih institucija pribavi sredstva za sanaciju i čišćenje ostalih portreta zbirke, ali bez uspeha, te tako polako i sami, kako kažu, rade na tome koliko mogu.