Gde su granice srpskog jezika

Nije uvek i svuda na snazi načelo da jedna nacija ima jedan jezik, ali kod Južnih Slovena danas je ono – više nasilno, pritiskom politike na ljudski razum – postalo stvarnost i pored toga što mu se oštro protive lingvistička fakta. Srpskim jezikom, dakle, govori se na svim područjima na kojima žive Srbi, i samo na tim područjima. No nije lako utvrditi prostor srpskog etnikuma, a ni razgraničiti jezički potencijal srpskih narodnih govora od govora suseda. Razlog je u tome što se etnikum kod Srba menjao pod pritiskom istorij­skih zbivanja: ratnih nedaća, razaranja, uništenja življa, seoba – a takođe i potiskiva­nja pravoslavne vere u vrtlogu pokatoličavanja na zapadu i „turčenja” srpskog naroda u centralnim i južnim oblastima. Nova vera poslužila je nosiocima vlasti i nasilnicima da nametnu i novo nacionalno ime. Podataka i izveštaja o tim nemilim događajima i njihovim posledicama ima na svim stranama, a ja ću uputiti samo na jedan slučaj, na opisivača narodnog govora Žumberka severozapadno od Zagreba, na slovenačkoj granici, Milka Popovića. Popović prenosi istorijske podatke i sećanje ljudi o žilavoj borbi Srba toga kraja da održe pravoslavnu veru, i neizdržljiv pritisak kojim je na kraju otpor slomljen i narod listom pokatoličen. 

Mnogi, naravno, nisu izdržali nasilje pa su se selili. Te seobe su začudo najčešće išle za frontovima jer su Srbi svim zaraćenim stranama bili potrebni kao „topovsko meso”, pa su bili popustljivi prema njima dok su ovi ginuli za njihov interes. Van borbenih redova Srbin je uvek bio meta napada i predmet ugnjetavanja. Ti pritisci i njihovo popuštanje postali su regulator kretanja srpskog stanovništva, povremeno zahvatanog velikim seobama, kako u okvirima Turske imperije, iz pozadine na terene bliže frontu, tako i preko granica turske na teritoriju susednih država. 

Ovakve prilike trajale su vekovima, sve dok Srbi najzad nisu smogli snage i razuma da u devetnaestom veku započnu borbu za oslobođenje i stvaranje sopstvene države. No van te države ostao je veliki deo stanovništva da i dalje bude potlačeno i izvrgavano svim vidovima nasilja, sve do preveravanja i odnarođivanja. Stvaranje Jugoslavije, uz neviđene žrtve i bes­primerna herojstva srpskog naroda, davalo je nadu da će proces uništenja srpstva biti za­ustavljen jer se verovalo da su stvoreni opti­malni uslovi za nacionalni prosperitet i Srba i ostalih naroda koji su se ujedinili u novu državu. No takvo stanje stvari nikako nije odgovaralo silama kojima srpski narod, na čije se istrajno prijateljstvo prema ruskom narodu sa Zapada i Istoka uvek gledalo sa podozrenjem i otvorenim protivljenjem – nikada nije postao drugo do meta koja se uvek drži na nišanu. Sa raspadom Jugoslavije srpski narod je ponovo dospeo u sličnu situaciju kao u dugim vekovima posle Kosova – našao se rasut u više država, na vatrenoj liniji između Rusije i evropskih sila, u opasnosti da konačno bude uništen. 

Ipak, bez obzira na ovo, još i danas je na teritoriji srpskog jezika moguće nazreti govorne celine, kao i granične linije među njima. Takođe je, bar u načelu, moguće razgraničiti srpske narodne govore od inojezičnih, mislimo naravno na one čiji su se nosioci izdvojili iz političkog i kulturnog saveza čiji je nosilac bio srpskohrvatski jezik. Naime, srpskohrvatski govori, uzeti zajedno, dele se po tome kako se gde izgovara reč što/šta, pa se u okolini dalmatinskih gradova i na hrvatskim otocima po pravilu kaže npr.: Ča ćemo dilat, oko Zagreba i dalje na sever i zapad: Kaj bumo delali, a na celom ostalom prostoru koji je zahvatao srpskohrvatski nama poznati: Šta ćemo činiti (ili raditi, djelati, delati). Prva dva govorna tipa jesu čisto hrvatska, a zovu se u nauci čakavski i kajkavski, dok je treći – štokavski i pripada kako Hrvatima tako i ostalim narodima, nekadašnjim nosiocima srpskohrvatskog jezika.  

Srpski govori u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj odlikuju se tzv. ijekavizmom (dijete, mlijeko, vjera, sjeme, djed) i prostiru se, ili su se prostirali pre poslednjeg rata i progona Srba iz Hrvatske – u srednjim predelima Slavonije, na Baniji, Kordunu, Lici, Krbavi, u Bukovici pod Velebitom, u celoj Dalmaciji. Svi ti govori slični su govoru istočne Hercegovine, kao i srpski govori u Bosni (pre svega Republici Srpskoj) i užičkom kraju. 

Poseban način izgovora nekih reči jeste tzv. ikavski: dite, mliko, vira, sime, did – i taj izgovor je u načelu nepoznat Srbima (sem delom onima koji žive u okolini grada Livna), a karakterističan je za bošnjačke i hrvatske govore koji se graniče sa srpskim govorima na toj strani: pošavši dakle od tuzlanskog basena, pa preko sarajevske regije, zapadne Bosne i zapadne Hercegovine i Dalmacije, pa do Posavine i Slavonije. Ima ijekavaca i među Bošnjacima i među Hrvatima, ali oni čine manjinu u odnosu na celinu tih nacionalnih zajednica, a njihovi nosioci su u većini u skorije vreme prišli ovim zajednicama „odsrbljavanjem”, tj. katoličenjem ili muhamedaniziranjem Srba. 

Dr Radoje Simić

Profesor u penziji Filološkog fakulteta Univerziteta u Beogradu