Socijalni identiteti mladih

Posle raspada Jugoslavije, u državama nastalim na tom tlu pojačana je identifikacija s etničkom i verskom grupom. Verski i etnički identiteti formiraju se još u toku detinjstva, u procesu socijalizacije, a izgrađuju se, najčešće, na osnovu etničke i verske pripadnosti roditelja. U postkonfliktnim društvima, kao što je naše, etnički i verski identiteti, nažalost, još predstavljaju jedan od glavnih izvora tenzija u regionu.

S druge strane, nacionalni, odnosno građanski identiteti, koji predstavljaju snagu vezanosti za svoju državu, predstavljaju potencijalni način prevazilaženja etničkih tenzija. Nacionalni identiteti na ovim prostorima u poslednjih 30 godina pretrpeli su znatne izmene. Pre trideset godina, nacionalni identitet, za građane svih bivših jugoslovenskih republika, bio je zajednički, nadetnički i vezan za jedinstvenu državu – Jugoslaviju. Države formirane posle 1990. najčešće nose ime etničke većine (npr. Srbija – Srbi, Makedonija – Makedonci itd.), što je dovelo do toga da nacionalni identitet za etničku većinu bude praktično „preklopljen” s etničkim. Nasuprot tome, za etničke manjine, ovaj proces doveo je do dalje diferencijacije nacionalnog i etničkog identiteta (npr. Bošnjaci u Srbiji ili Albanci u Makedoniji).

Istraživanje se bavi mladima iz Srbije (uključujući i Kosovo), Bosne i Hercegovine i Makedonije, jer oni predstavljaju jedan od najvažnijih resursa za društvene promene u regionu. Ove generacije nisu učestvovale u poslednjim sukobima, ali su odrastale u etnički segregiranim društvima ili društvima s visokim etničkim tenzijama. Rečima jednog mladića iz Novog Pazara (19 godina):

– Opterećuje me to. Jednostavno, moraš da odlučiš da li si „ovo” ili „ono”. Ako si „ovo” onda ne voliš „ono”, a ako si „ono” onda ne voliš „ovo”. Ne slažem se s tim, ali tako stvari funkcionišu ovde.

Cilj istraživanja bio je da proučimo nacionalne (državne), etničke i verske identitete mladih, kao i to koliko mladi prihvataju stanovnike drugih zemalja, ali i svoje sunarodnike druge etničke i religiozne pripadnosti i koliko uopšte imaju prilike za kontakt s drugim grupama.

Rezultati našeg istraživanja ukazuju na to da se sve etničke većine (npr. Srbi u Srbiji) snažnije identifikuju sa svojom zemljom nego sa etničkom ili religioznom grupom. S druge strane, etničke manjine (npr. Srbi u Bosni) snažnije se identifikuju s etničkom pripadnošću ili veroispovešću, nego s državom u kojoj žive. Ovaj rezultat verovatno je posledica toga što su ovi identiteti, kod većine, u velikoj meri „preklopljeni”, pa za njih nacionalni (državni) i etnički identitet predstavljaju ekvivalente. Tako, na primer, etnički većinsko srpsko stanovništvo u Srbiji, kad pomisli na pojam „građani Srbije”, uglavnom misli samo na pripadnike svoje etničke grupe. S druge strane, manjine, zato što kod njih ne postoji preklapanje nacionalnog (državnog) i etničkog identiteta, više se oslanjaju na svoj etnički identitet. Ipak, treba istaći da razlike između manjina i većina u pogledu nacionalnih identiteta nisu u toj meri značajne, te da se, u proseku, mladi umereno identifikuju s ove tri grupe, a znatno više s grupom prijatelja ili porodicom.

Struktura socijalnih identiteta pojedinca znatno određuje i njegov odnos prema drugim etničkim i verskim grupama. Opšti ton osećanja prema drugim etničkim i verskim grupama, prema našem istraživanju, u najmanju ruku je ravnodušan, ako ne i hladan. Ovaj trend je nešto izraženiji kod manjina u svim zemljama, a može biti u vezi upravo s njihovim manjinskim statusom. Jedan od uzroka hladnijih osećanja jeste i relativno niska učestalost kontakta među pripadnicima različitih etničkih i verskih grupa: posebno tamo gde su manjine znatno brojnije (Srbija i Kosovo). Otežavajući faktor retkih kontakata jesu i nerešena politička pitanja i jezičke barijere (npr. Albanaca i Makedonaca).

S druge strane, kad se kontakti jednom uspostave, mladi ih uglavnom ocenjuju u pozitivnim tonovima, što ukazuje na to da više kontakata među različitim etničkim i verskim grupama mogu predstavljati pravac za smanjivanje etničkih tenzija. Dodatno, onlajn kontakt između većine i manjine putem društvenih mreža češći je od direktnog kontakta, što ukazuje na jedan od mogućih pravaca približavanja mladih ljudi.

*Istraživač Fondacije za razvoj ekonomske nauke (Više o projektu na: http://www.sibyouth.org/rs)