Dan sećanja na najveću tragediju Smedereva

Smederevo – Pisak lokomotive na Železničkoj stanici i crkvena zvona, tačno u 14 sati i 14 minuta, juče su na tren zaustavili Smederevo i podsetili građane na kobni trenutak pre 75 godina, kad je grad za nekoliko sekundi sravnjen sa zemljom eksplozijom municije u despotovoj tvrđavi.

Taj 5. jun 1941. godine smatra se najvećom tragedijom u viševekovnoj istoriji Smedereva. Eksplozija municije koju su Nemci posle okupacije lagerovali u tvrđavi napravila je na tom mestu krater prečnika pedeset i dubine oko devet metara.

Nezvanične procene govore da se u tvrđavi tada našlo više od 400 vagona municije i tridesetak vagona eksploziva i baruta. Od siline eksplozije na grad se u trenu sručilo oko četiri hiljade tona kamena iz tvrđave, zabeležili su hroničari.

U prečniku od desetak kilometara sve je porušeno do temelja. Stradalo je više od polovine građana. Tačan broj žrtava nepoznanica je i posle sedam i po decenija. Procenjuje se da je poginulo između dve i po i četiri hiljade građana Smedereva i okoline.

Prema podacima komisije za obnovu Smedereva, koju je formirala Nedićeva vlada, od 2.400 kuća samo je 25 ostalo neoštećeno.

Do danas se ne zna ni pravi uzrok eksplozije. Još se nagađa o dva moguća scenarija – da se municija samozapalila od toplote ili da je reč o komunističkoj diverziji. Konkretnih dokaza nema. Porodice žrtava još čekaju istinu.

Kobni trenutak desio se pre 75 godina, tačno u 14.14 sati. Da nesreća bude veća, bio je to dan kad se u Smederevu, tadašnjem sedištu Dunavske banovine, primala plata, a bio je i pijačni dan. Gužva je bila nezapamćena.

Na Železničkoj stanici, baš ispred tvrđave, putnički voz za Veliku Planu, sa redom vožnje u 14 sati i 12 minuta, odložio je polazak kako bi se pridodala još jedna lokomotiva za putnike koji su žurili da napuste Smederevo.

Igrom sudbine, baš zbog tog kašnjenja, više od 1.500 putnika stradalo je u trenu. Među njima i 17 glumaca Srpskog narodnog pozorišta iz Novog Sada, koji su tih dana gostovali u gradu na Dunavu.

U znak sećanja na tragediju juče je služen parastos kod Spomen-kosturnice na Starom groblju. Ovo obeležje podignuto je 1942. godine i na njemu je upisano samo 485 imena, bez imena stradalih putnika iz voza.

Većina poginulih sahranjena je bezimena u zajedničkoj grobnici na ulazu u groblje. Predstavnici grada položili su vence na spomenik 5. jun, nedaleko od tvrđave.

Grad je pod vođstvom komesara za obnovu Dimitrija Ljotića, uz pomoć dobrovoljaca iz cele Srbije, obnovljen do 1943. godine.

Dan tragedije, po Ljotićevoj ideji, najpre se zvao „Zavetni dan”. Posle Drugog svetskog rata, pa sve do 1981. godine, događaj je nosio ime „Peti jun”, a zatim je prekršten u „Dan nezaborava”, kako se i danas obeležava.