Migrante dočekuje ostarela Evropa

Nedavno objavljeni podatak da je Srbija po negativnoj stopi prirodnog priraštaja na drugom mestu u Evropi i da je prošle godine bila u rekordnom demografskom minusu od 38.000 stanovnika povod je da našu vitalnu statistiku uporedimo sa statistikama ostalih evropskih zemalja. S tim što smo u međuvremenu ustanovili da smo po negativnoj stopi prirodnog priraštaja zapravo na trećem mestu, iza Ukrajine i Bugarske.

Evropska demografija nije, međutim, danas porazna samo u Ukrajini, Bugarskoj i Srbiji nego i u ostalim bivšim socijalističkim zemljama. Većina njih se, ako je reč o stopi prirodnog priraštaja, očekivanom trajanju života stanovništva i stopi fertiliteta nalazi u vrhu negativnih kretanja, dok razvijene zemlje na zapadu i na severu kontinenta uglavnom beleže pozitivnije trendove.

To se naročito odnosi na očekivano trajanje života. U zemljama poput Švajcarske, Švedske, Italije, Španije kod muškaraca je ono oko 80 ili čak više od 80 godina, dok je u Ruskoj Federaciji, Ukrajini, Moldaviji i Litvaniji prosek od 64 do 68 godina. To znači da se muški stanovnici pomenutih zapadnih zemalja mogu nadati da će živeti od 12 do 16 godina duže od onih koji žive na istoku Evrope!

Prva zemlja sa Zapada po najnižem očekivanom trajanju života, Portugalija (77,3 godine muškarci, 83,6 godina žene), pri tom je tek na dvadesetom mestu ove liste, dok su na svih devetnaest pozicija pre toga isključivo bivše socijalističke države.

Slični rezultati su registrovani i kad je reč o stopama fertiliteta koje označavaju prosečan broj živorođene dece po ženi u fertilnom periodu. Da bi jedna žena obezbeđivala prostu zamenu stanovništva, stopa fertiliteta bi trebalo da bude od dva deteta do 2,1 dete po svakoj od njih, ali podaci Evrostata pokazuju da takvu stopu trenutno dostižu samo Irska, Island i Turska, a da joj se približavaju Francuska (1,99), Velika Britanija (1,92) i Švedska (1,91).

Na drugoj strani liste su Moldavija (1,26), Portugalija (1,28), Poljska (1,3), Španija (1,32) i Slovačka (1,34), što znači da su ove zemlje daleko od toga da prirodnom reprodukcijom zamene umrle. I na ovoj listi po višim stopama fertiliteta pretežno su razvijene zemlje s zapada kontinenta. Mada u nekim od njih (Francuska, Velika Britanija, Švedska) svoj doprinos višim stopama fertiliteta naročito daje stanovništvo migrantskog porekla. Zabeleženo je, na primer, da u Francuskoj svako četvrto novorođeno dete potiče od jednog ili oba roditelja migrantskog porekla, iako doseljeničko stanovništvo čini tek nešto više od deset odsto ukupne populacije Francuske. Slično je u još nekim evropskim zemljama s relativno visokim udelom doseljenika sa Bliskog i Srednjeg istoka i iz afričkih zemalja. Važan deo zasluga za nešto više stope fertiliteta na zapadu pripada, međutim, višem standardu stanovništva ovih zemalja, većoj zaposlenosti, pa i posebnim merama države za olakšavanje životnih uslova mladih koji se odlučuju na rađanje.

U kojoj meri podsticaji države mogu da doprinesu porastu fertiliteta pokazuje i primer Ruske Federacije, koja je dostigla stopu fertiliteta Albanije (1,69) i za jedan promil je slabija od Crne Gore (1,70), koja je prema broju rađanja najbolje plasirana među evropskim zemljama u tranziciji. Početkom devedesetih Rusija je, međutim, zbog smanjene stope fertiliteta i povećane smrtnosti godišnje bila u demografskom minusu i do milion stanovnika.

Ukupni standard stanovništva utiče i na evropske stope mortaliteta. Među prvih deset zemalja u kojima se u proseku najviše umire – devet su zemlje u tranziciji – dok su među državama s najnižim stopama smrtnosti, osim Albanije i Turske, sve zemlje razvijenog Zapada. Razlike u stopama smrtnosti su tolike da jedno zamišljeno pogrebno preduzeće u Irskoj ili na Islandu, na primer u gradiću od deset hiljada stanovnika, neće imati u proseku više od 64–66 sahrana godišnje, dok će ih u naselju iste veličine u Ukrajini, Bugarskoj ili Srbiji biti bar duplo više. Objašnjenje ove razlike je u ukupnom starijem stanovništvu ovih zemalja u tranziciji, ali i u kraćem životnom veku (očekivanom trajanju života) njihovih stanovnika, mnogo nižem standardu i slabijoj zdravstvenoj zaštiti.

Komentarišući ove podatke, mr Gordana Bjelobrk, šef odseka za demografiju Republičkog zavoda za statistiku Srbije, kaže da je dodatni problem u tome što se mlađe stanovništvo iz zemalja u tranziciji iseljava u razvijenije zemlje i zato se još više smanjuju uslovi za zaustavljanje procesa starenja. Direktna posledica iseljavanja mladog stanovništva i niskih stopa nataliteta jeste poremećena starosna struktura celokupne populacije jedne zemlje. Međutim, i zapad kontinenta je u proseku sve stariji, pa se procenjuje da će prosečna starost Evropljana do 2050. biti oko 50 godina (sada je 43), a očekivano trajanje života 80 godina. U odnosu na ukupno radno stanovništvo, starijih od 65 godina biće oko 60 odsto, a dece do 14 godina svega 14 procenata.

To zapravo znači da će se indeks demografske zavisnosti duplirati i dostići će čak 53,5 procenata. Drugim rečima, ako je odnos broja osoba koje mogu da rade prema broju penzionera danas u Evropi četiri prema jedan, projekcije pokazuju da će u 2060. godini taj odnos biti dva prema jedan.

Kako Gordana Bjelobrk komentariše današnje velike razlike u očekivanom trajanju života između pojedinih zemalja (na jednoj strani Rusija, Ukrajina, Moldavija, Litvanija, na drugoj Švedska, Švajcarska, Italija, Norveška), i to pogotovo kod muškog stanovništva?

„Sigurno je da će, dok budu postojale razlike u dostignutom stepenu društveno-ekonomskog razvoja pojedinih zemalja, postojati i razlike u nivou smrtnosti. Opadanje smrtnosti i produženje srednjeg trajanja života svakako će i dalje biti cilj svakog društva, ali tempo smanjenja smrtnosti više neće ići ubrzanom putanjom”, kaže gospođa Bjelobrk, primećujući da žene u svim evropskim zemljama žive duže, ali da je ta razlika naročito velika u zemljama bivšeg Sovjetskog saveza (Belorusija i Rusija).

„Iako je teško precizno objasniti otkud tako velike razlike, generalno se može reći da su one rezultat delovanja mnogih bioloških i socijalnih faktora i razlika u životnim navikama. Veća rasprostranjenost alkoholizma i pušenja među muškarcima jeste značajan faktor koji takođe utiče na nivo smrtnosti muške populacije, a samim tim i na očekivano trajanje života u zavisnosti od pola.”

I nivo razvijenosti zdravstvenog sistema i zdravstvenih službi utiče na zdravstvenu sliku stanovništva, a samim tim određuje i nivo smrtnosti. To se odnosi i na razvoj i primenu savremene farmakologije. Međutim, očekivano trajanje života u razvijenim zemljama dostiglo je nivo koji će u budućnosti veoma teško rasti zbog delovanja ograničavajućih bioloških faktora (starenje organizma), mada će smanjenju smrtnosti svakako doprinositi praćenje i suzbijanje novih uzroka smrti, nova otkrića u medicini, veća informisanost populacije o preventivnoj zaštiti i podizanju nivoa zdravstvene kulture, rekla nam je gospođa Bjelobrk.

Na primedbu da današnji sve mlađi migranti dolaze sa Bliskog i Srednjeg istoka u sve stariju Evropu, Bjelobrkova navodi podatak da je prosečna starost stanovnika Nemačke 44,5 godina, dok su doseljenici koji stižu u ovu zemlju znatno mlađi. Reč je o doseljenicima koji su i u radnom i u fertilnom statusu, tako da se u zemljama u koje oni stižu može očekivati pozitivan demografski uticaj, kaže naša sagovornica, napominjući da ovde ne govori o problemima koji nastaju kao rezultat razlika u kulturnim, verskim i dugim navikama, pa i o aktuelnim bezbednosnim problemima i terorističkim aktima koji se dešavaju u vreme najintenzivnijih doseljavanja.

Očekivano trajanje života sve duže u Evropi

Očekivano trajanje života je sve duže ne samo u Evropi nego i u drugim delovima sveta. Ono je, prema nekim proračunima, 1950. u svetu bilo 46,5 godina, da bi 2009. dostiglo 69,2 godine, pa se zato među demografima sve češće pominje takozvana prospektivna starost, koja uvažava ne samo datum rođenja neke osobe nego i proživljene godine ili realnu starost na određenom području. Kako u svom radu navode demografi Mirjana Devedžić i Jelena Stojilković, zahvaljujući smanjenom mortalitetu i porastu prosečnog trajanja života, preostale godine života mnogim generacijama, formalno starih, posebno najmlađih starih, ostaju za višegodišnji aktivan život. Koliko će još godina u proseku živeti osobe određene starosti izračunava se na osnovu pokazatelja smrtnosti. Tako se otkriva da je, zahvaljujući smanjenju mortaliteta starijeg stanovništva u razvijenim zemljama, „starost” postala duža nego što je nekad bila, a staro stanovništvo vitalnije. Lica starosti 65–69 godina u Japanu živeće u proseku još 21 godinu, u Švedskoj više od 19 godina, u SAD oko 19. Utvrđeno je takođe da starost muškarca od 62 godine krajem 20. veka u Australiji odgovara starosti čoveka od 54 godine sredinom veka, to jest da im je broj preostalih godina života isti. Svaka starost nije ista ako se posmatra na individualnom nivou. Prospektivni pristup nam pokazuje da se razlike mogu uočiti i na nivou cele populacije i da starost možemo posmatrati ne samo kao biološku nego i kao društveno-istorijsku kategoriju.