Vek intelektualne elite

Tokom sto godina univerzitetskog obrazovanja, u Srbiji je doktoriralo 17.289 osoba, od kojih su 4.699 žene. Pravnik Jovan Lončarić je bio prvi doktor nauka u Srbiji. Prema popisu stanovništva Republike Srbije iz 2002. godine bez Kosova i Metohije, evidentirano je približno sedam i po miliona stanovnika, među kojima je 5.022 doktora nauka. U Srbiji je u 2006. godini doktoriralo 429 osoba, od čega 258 muškaraca i 171 žena.

Ovo su samo neki od interesantnih podataka koji se mogu pronaći u ediciji „Naučnici Srbije” Zadužbine Andrejević, koja je nedavno objavila i Desetu svesku iz ove edicije pod nazivom „Sto godina doktorskih studija”. U njoj su dati podaci koji se odnose na sticanje doktorskih zvanja u Srbiji od 1905. do 2004. godine. Podaci su klasifikovani po nekoliko kriterijuma, kao što su godina doktoriranja, fakultet, naučna oblast, obrađene su i teme doktorskih disertacija, kao i pol doktoranada.

Tako se, recimo, saznaje da su neposredno posle osnivanja Beogradskog univerziteta 1905. godine, na Pravnom fakultetu u Beogradu samo dve godine kasnije odbranjene prve dve doktorske disertacije u Srbiji. Filozofski fakultet nije dugo zaostajao za Pravnim. Prvi doktorski radovi urađeni su 1909. godine, da bi se do 1927. godine tendencija sticanja najviših naučnih zvanja nastavila isključivo na ova dva fakulteta.

Od 1945. do 1955. godine na Pravnom su doktorirale ukupno 34 osobe, od čega samo jedna žena, dok na Veterinarskom nijedna žena nije stekla najviše naučno zvanje. Interesantno je da su se na Farmaceutskom fakultetu u tom periodu titulom doktora „okitila” dva naučnika, dok Medicinski fakultet 1954. godine beleži jednog doktora medicine.

Ako se u razmatranje uzme period od 1956. do 1964. godine, primetno je da je Filozofski fakultet u Beogradu prednjačio po broju novih doktora. Najviše ih je među istoričarima – njih jedanaestoro steklo je doktorsku diplomu 1956. godine, da bi tokom naredne decenije interesovanje za ovu granu nauke drastično opalo, pa su svega dva istoričara 1964. godine odbranila doktorat.

Fakultet političkih nauka 1965. godine postaje „bogatiji” za tri doktora koji su za naučni rad odabrali teme iz ove discipline. Umetnički fakulteti imaju najmanji broj doktoranada u svojim redovima. Na Fakultetu dramskih umetnosti 1974. godine „rođeni” su prvi doktori teatrologije. Situacija je gotovo identična i na Likovnoj i Muzičkoj akademiji.

U priručniku koji je objavila Zadužbina Andrejević predstavljena je i tabela koja se odnosi na doktore nauka koji su od 1950. do 1956. godine disertaciju odbranili u SANU. Ukupno 63 doktora, i to 49 muškaraca i 14 žena steklo je zvanje u ovoj naučnoj i kulturnoj ustanovi.

Bogoslovski fakultet karakterističan je po tome što su od 1936. do 2006. godine na njemu doktorirale 22 osobe i to isključivo muškog pola. Skoro identična situacija je i na Vojnoj akademiji na kojoj je od 1982. do 2006. godine na smeru ratna veština doktoriralo 75 ljudi, dok se za vojnopolitički smer opredelilo svega njih dvoje.

Više od trista medicinara od 1965. do 2006. godine doktorski rad je odbranilo na Vojnomedicinskoj akademiji. Dvadeset stomatologa u Crnotravskoj ulici steklo je ovo najviše zvanje.

Drugi deo ove značajne publikacije u izdanju Zadužbine Andrejević posvećen je magistrima nauka kojih, zaključno sa 2006. godinom, ima više od trideset hiljada i čije će zvanje u skladu sa obrazovnom reformom u Srbiji prestati da postoji 2012. godine.

Ukazujući na značaj podataka koji su predstavljeni u okviru Edicije „Naučnici Srbije”, prof. dr Kosta Andrejević istakao je da je to dobar materijal za upravljanje razvojem najobrazovanijeg kadra u Srbiji. On je naveo da se na osnovu tih podataka može zaključiti da Srbija zauzima ugledno mesto u Evropi. Profesor Andrejević, međutim, otvoreno postavlja pitanje da li je doktoriranje privatna potreba samog pojedinca ili treba da bude stvar od šireg društvenog značaja.

Suštinsko pitanje, prema njegovom mišljenju, trebalo bi da bude – ko određuje teme doktorskih studija na državnim i privatnim univerzitetima. Od posebne važnosti je utvrđivanje kriterijuma na osnovu kojih se dobijaju doktorske teme i koliko one doprinese ukupnom razvoju privrede i društva.

Podsećajući na jubilej – dvesta godina visokog školstva u Srbiji, akademik Ljubisav Rakić, predsednik Naučnog saveta Zadužbine Andrejević, podsetio je da je u periodu od Dositeja Obradovića do formalnog organizovanja Beogradskog univerziteta Srbija imala doktore nauka koji su studije završili na stranim univerzitetima.

Govoreći o prekretnici koju je u srpsko školstvo donela Bolonjska deklaracija, akademik je istakao da u takvom sistemu doktorske studije postaju deo kontinuiranog obrazovanja koji je univerzalan i važi u celoj Evropi.

U novom sistemu školovanja, doktorske studije će postati organizovane, što znači da će pre odbrane doktorske teze, kandidati biti u obavezi da u stručnim časopisima objave dva naučna rada koji će postati dostupni široj naučnoj i objektivnoj javnosti.